SÜRÜ YÖNETIMI VE KAYIT TUTMA - 2

Bir süt sigirciligi isletmesinin amaci mümkün oldugu kadar az girdi kullanarak daha fazla üretim ve kar saglamaktir. Amaç kazançli ve saglikli, ortalama ömrü uzun bir sürü yaratmaktir. Bu amaca hizmet edecek uygulamalar sürü yönetimi olarak nitelendirilir. Sürünün idaresinde, yavrunun dogumundan baslayip, dana, düve ve inek oluncaya kadar ki asamalarda neler yapilmasi gerektigi konusu üzerinde durulacaktir.

10.1. DOGUM

Ineklerde gebelik normal olarak 270-280 gün sürer. Dogum, 3-5 gün erken veya geç olabilir. Dogum tarihi yaklasan inek, isletme sartlari elverisli ise ayri bir dogum bölmesine alinmalidir. Eger bu saglanamiyorsa, hayvanin bulundugu bölme temizlenir. Altina temiz ve bol altlik serilir. Dogum bölmesi, en az 3.5 m x 3.5 m ölçülerinde inegin rahat edebilecegi, bol altlikli bir yer olmalidir. Dogum bölmesi ne kadar büyük olursa, inek o kadar rahat eder ve kendiliginden dogum yapma sansi artar. Dogum bölmesinde biriken gübre ve islanan altlik sik sik degistirilmeli, dogum bölmesinin kuru ve temiz olmasina dikkat edilmelidir. Her dogumdan sonra bölme dezenfekte edilmelidir.

Gebeligin sonlarina dogru meme büyümeye ve sismeye baslar. Doguma birkaç gün kala sagri kaslarinda gevseme olur ve sagri kaslari çöker. Doguma müdahale için acele edilmemelidir. Ilk defa dogum yapacak düveler 2-4 saat sanci ve ikinma, 1-2 saatte yavrunun gelmesi için, inekler 1-3 saat sanci ve ikinma, 1 saat civarinda da yavrunun gelmesi için vakit sarf edebilirler. Ineklerde normal dogum olma ihtimali yüksek, güç dogum olma ihtimali düsüktür.

Güç doguma müdahale edilmesi

Resim 10.1.Güç doguma müdahale edilmesi

Dogum döl yolundan içi su dolu bir kesenin görülmesi ile baslar. Buzagi çok büyükse, dogum kanali açilmamis yada yeterince kaygan degilse, buzagi anormal pozisyonda geliyorsa, inekte süt hummasi baslangici varsa ve sancilar yeterli degilse dogum güç olabilir. Bu gibi durumlarda Veteriner Hekim çagrilmasi uygun olur.

Dogumdan sonraki 1-2 saat içinde yavru zarlari dedigimiz esi düser. Dogumdan sonra en geç 24 saat içerisinde yavru zarlarini düsürmeyen hayvanlara Veteriner Hekim tarafindan müdahale edilerek yavru zarlari alinmalidir. Yavru zarlari alinmadigi takdirde hayvanda önce istahsizlik baslar, sonra geçen zaman içerisinde çürüyen yavru zarlarinin emilmesi sonucu zehirlenme belirtileri görülür ve bu durum hayvanin ölümüne kadar gidebilir. Dogum yapan inekler kilo kaybederler. Bu kayip laktasyon basindan itibaren 30 gün içinde mutlaka durmalidir.

10.2. DOGUM SONRASI YAVRUNUN BAKIMI

Dogan buzagi hemen nefes almaya baslamalidir. Bunun için buzaginin agiz ve burun etrafi temiz bir bezle silinmelidir. Çevre isisina uyum saglamasi, solunum, dolasim ve sindirim sistemlerinin harekete geçirilmesi için anasi tarafindan yalanarak kurutulmasi gereklidir. Agiz ve burundaki mukoza artiklarinin iyi temizlenebilmesi için gerektiginde buzagi arka ayaklarindan tutularak ters yüz edilip sert olmayacak sekilde iki kez silkelenir. Böylece üst solunum yollari ve akcigerlere kaçabilecek yavru zarlari ve yavru sulari temizlenmis olur. Dogum sonrasi çogu kez göbek bagi kendiliginden kopar. Bu durumda göbek baginin içine tendürdiyot dökülerek enfeksiyona karsi tedbir alinir.

Normalde inekler buzagilari yalayarak kuruturlar. Bazi durumlarda ve özellikle ilk dogumunu yapan hayvanlar, buzagiyi yalamak istemezler. Bu durumda ananin burun bölgesine yavru sularindan sürülerek, buzaginin ananin önüne birakilmasi gerekir. Bu suretle ananin buzagiyi yalamasi saglanir.

Ananin buzagisini yalayarak kurutmasi

Resim 10.2. Ananin buzagisini yalayarak kurutmasi

Inek buzagisini yalayarak kurutmazsa buzagi temiz bir bez veya kagit havlu ile silinerek veya saç kurutma makinesi ile kurutulur. Buzaginin altina kuru ve temiz bir yataklik konur. Buzagilarda emme refleksi 2-20 dakika sonra baslar. Yeni dogan buzagi genelde bir saat içerisinde ayaga kalkar ve anasini emmeye çalisir. Dogum sonrasi ilk 4 saat içerisinde 2 litre kadar kolostrum dedigimiz agiz sütü buzagiya mutlaka içirilmelidir. Buzagiya sogumus agiz sütü verilmemelidir. Agiz sütünün içerisinde çesitli mineral maddeler, vitaminler ve bagisiklik maddeleri vardir. Agiz sütünün içerisindeki mineral maddeler buzaginin bagirsaklarinin temizlemesine yardimci olur. Buzagi anasini ememiyorsa, agiz sütü temiz bir kovaya sagilip temiz bir biberona doldurularak içirilir. Agiz sütü kovada içirilecekse parmak buzaginin agzina verilerek emdirilir ve el agiz sütünün içerisine sokularak buzaginin agiz sütünü içmesi saglanir. Verilen agiz sütü 37 °C de vücut isisinda olmalidir. Dogumdan sonraki ilk 3 gün buzagilara mutlaka agiz sütü verilmelidir. Agiz sütündeki koruyucu maddelerin emilebilirligi ilk 24 saatten sonra azalir ve 36 saat sonra ise önemli degeri kalmaz. Yeni dogan buzagiya ilk 24 saat içerisinde buzagi septisemi serumu uygulanmalidir.

10.3. BUZAGILARIN BARINDIRILMASI

Saglikli ve gelecekte isletmenin ihtiyaci olan hayvanlarin yetistirilmesi, yeni dogan buzagilara saglanacak hijyenik, havadar ve bol isikli, saglik sartlarina uygun barinaklarla mümkün olabilmektedir. Genel olarak buzagi barinaklari için aranan temel sartlar, yapimi kolay ve ucuz, kullanilmasi ve bakimi ekonomik, temizlenmesi ve dezenfeksiyonu kolay olmasi seklindedir. Buzagilarin binalar disinda açik havada tutulmalari yaz aylarinda ve iliman iklim bölgelerinde mümkündür. Kisin ise buzagilarin soguk, rüzgar, yagmur ve kardan korunmasi gereklidir. Buzagilar dogumdan baslayip sütten kesilene kadar diger hayvanlardan uzak bir yerde tutulmalidir. Buzagilar, buzagi kulübelerinde ve ahir avlusunda barindirilabilir. Kulübeler, tavani ile üç tarafi kapali ve önü açik yapilardir. Açik olan yönünde yanlari tel kafes veya çitalarla kapali bir gezinti yeri seklinde düzenlenmelidir. Buzagilar için ideal isi 10-15 °C dir. Hava cereyani olmasi buzagilar için zararlidir. Buzagilar 3-3,5 aylikken sütten kesilir. Buzagilarin dogumdan birkaç gün sonra  kulaklarina numaralari vurulmali, 1-6 haftalik yaslarda da boynuzlari köreltilmelidir. Sütten kesilen buzagilar 1-2 ay disi ve erkekler bir arada grup halinde tutulmali daha sonra disi ve erkekler ayrilarak ayri gruplar olusturulmalidir.

10.4. BOYNUZ KöRELTME

Buzagilarda boynuz köreltme iki sekilde yapilir.

1. Kimyasallarla Boynuz Köreltme

2. Daglayarak Boynuz Köreltme

10.4.1. Kimyasallarla Boynuz Köreltme

1-3 haftalik yaslarda yapilir. Boynuz hücreleri dügmeye benzer çikis halindeyken durdurulur. Boynuz dügmesi çevresindeki boynuzu meydana getiren  hücreler kimyasal maddelerle öldürülür. Bu amaçla hamur kivaminda merhem yada kalem haline getirilmis sodyum hidroksit veya potasyum hidroksit kullanilir. Boynuz dügmesi henüz kafatasina yapismamistir. Daha çok derinin bir parçasi halindedir. Boynuzsuzlastirilacak hayvanda boynuz dügmesi etrafinin killari kirpilir ve buralara vazelin sürülür. Vazelin boynuz dügmesinden kayan yada akan hidroksitin deriyi yakmasini önler. Kalem haline getirilmis potasyum hidroksitin kullanilmasi gayet kolaydir. Hidroksitin etkili olmasi için kalemin ucu yada boynuz dügmesi islatilir. Kalem boynuz dügmesinin üzeri ve etrafina bir miktar sürülür. Ancak deri kanatilmamalidir. Kalem sürülen bölge kuruyuncaya kadar buzagilar diger hayvanlarin yanina birakilmamalidir. Bir hafta veya on gün içinde olusan kabuk düsecektir. Kalem yerine merhem de kullanilabilir. Bunda da ayni isler uygulanir, yalniz merhem boynuz dügmesinin üzerine küçük kasikla sürülür ve orada birakilir. Uygulayan kisinin ellerini korumak için kalem bir kagida sarilmalidir.

10.4.2. Daglayarak Boynuz Köreltme

3-6 haftalik yaslarda uygulanir. Bu metot yüksek isi ile boynuz dügmesi etrafindaki hücrelerin yakilmasindan ibarettir. Dizayn olarak yüksek isi kullanan bir lehim demirine benzer ve uç kismi yuvarlak ve deliklidir. Buzagi sikica tutulur, boynuz etrafindaki killar kirpilir. 174-194 °C’ye kadar isitilan demirin uç kismi boynuza degdirilerek boynuz dügmesinin alt kismindaki boynuz üreten hücreler yok edilir. 10-20 saniye süreli daglama yeterlidir. Boynuz dügmesinin etrafinda yanma sonucu olusmus yaklasik 2 mm derinliginde bir halka meydana gelir.

Daglayarak boynuz köreltme

Resim 10.3. Daglayarak boynuz köreltme

10.5. DANALARIN SEÇILMESI VE BAKILMASI

Erkek ve disi buzagilar 4-5 aylik yasa kadar ayni bölmede tutulabilirler. Fakat 5-6 aylik yastan sonra gruplarin olusturulmasinda yas ve agirlik yaninda cinsiyet de göz önüne alinmalidir. Disi buzagilarin hemen tamami damizlikta kullanilmak üzere, erkeklerin ise büyük bölümü veya tamami et üretimi amaciyla büyütülür. Bu nedenle erkek ve disilerin bakim ve beslenmelerinde farkli yollar izlenir. 6-8 aylik ve 8-10 aylik yas gruplari halinde ayri bölmelerde tutulmalari, sürü içerisinde birbirlerini rahatsiz etmemeleri ve daha iyi yem tüketimi açisindan yararli olacaktir. Bu dönemdeki disi danalarin bakim ve beslenmesi, hayvanlarin ilk asim yasinda irka özgü ilk damizlikta kullanma agirligina ulasmasini saglayacak biçimde düzenlenir. Bu dönemde Esmer ve Siyah Ala irklari günlük 550-650 g, Jersey ise günlük 400-500 g canli agirlik artisi saglanacak sekilde beslenmelidir. Bu dönemde baklagillerden zengin bir çayir veya kuru kaba yem genç hayvanlar için çok uygundur. Çayirin yada kuru kaba yemin zenginligine göre günde 0,5-2 kg kadar  da kesif yem verilmelidir. Çayir veya kuru kaba yemin zayif oldugu hallerde ve 6 ayliktan sonra kesif yem miktari 3 kg’a kadar çikartilmalidir. Kuru ot danalara günde 3-6 kg kadar verilebilir. Bu arada kalsiyum, fosfor ve tuz hayvanlara yeterince verilmelidir. 6 ayliktan büyük danalara buzagilik döneminde verilen yüksek proteinli kesif yem yerine iyi kaliteli kuru ot ve yonca oldugunda ham protein orani % 12-13 olan kesif yem verilmesi yeterlidir. Hayvanlarin buzagilik ve danalik dönemlerini serbest ve açik ahirlarda geçirmeleri saglam yapili olmalarini saglar. 11 aylik yastaki danaya miknatis yutturulmasi yabanci cisimlere karsi alinacak bir önlemdir.

10.6. DÜVELERIN VE BOGALARIN SEÇILMESI VE BAKILMASI

11-12 aylik yasini bitiren disi danalar, düvelerin bölmesine alinir. Sürü içinde irk özelliklerini tasimayan, yasitlarina göre küçük kalan ve çesitli kusurlari olan hayvanlar sürüden çikarilir. Kültür irki hayvanlara iyi bakildigi ve beslendigi takdirde 1 yasinda kizginlik gösterirler. Fakat bu yasta bogaya verilmeleri uygun olmaz. Henüz gelismesini tamamlamayan ve belirli bir agirliga erismeyen bir düvenin gebe kalmasi durumunda yavrusu iyi gelisemez ve kendisi de normal agirligina ulasamaz. Düvelerin 15-16 aylik olmadan gebe kalmasina engel olunmalidir. Bogalarin damizlikta ilk kullanma yasi da düvelerde oldugu gibi çok erken olmamalidir. Aksi halde gelismesini tamamlamadan asima giren bogalar iyi gelismezler. Bogalara 18 ayliktan itibaren asim yaptirilmali ve günde 1-2 defadan fazla asim yaptirilmamalidir. Tabi asimda 50-60 bas inek için bir bas boga yeterlidir. Suni tohumlamada bu sayi daha çoktur. Irklar arasinda ilk damizlikta kullanma yasi farklidir. Düvelerin uygun yastan daha erken damizlikta kullanilmalari hayvanin gelismesinin önlenmesi ve ileriki dönemde verimlerinin düsmesi gibi bir takim olumsuzluklara neden olur. Bunlara ek olarak gebelik orani düser, yavru atma ve ölü dogum oranlari yükselir. Ayrica hayvanin yasama süresi de kisalir. Ilk damizlikta kullanma yasinin geciktirilmesi de sakincalidir. Böyle bir uygulama, verimsiz dönem masraflarinin artmasina neden olur. Ayrica yaglanma nedeniyle döl verimi düser, hayvanin ömür boyu verecegi laktasyon ve buzagi sayisi azalir. ömür boyu alinmasi gereken süt miktari düser. Damizlikta kullanma çagina ulasan hayvan, kizginlik gösterdikten sonra tabi asim yada suni tohumlama ile gebe birakilmaya çalisilir. Ilk tohumlamadan 2,5-3 ay sonra gebe oldugu tespit edilenler, gebe düvelerin oldugu bölüme alinirlar. Gebe kalan hayvan gebelik süresinin sonunda dogum yapar ve artik inek olarak tanimlanir. Düvelerde ve ineklerde buzagilik dönemlerinde boynuz köreltmesi yapilmamis ise uygun araçlar veya boynuz testeresi ile boynuzlar kesilir.

Boynuzu kesilmekte olan bir düve

Resim 10.4 Boynuzu kesilmekte olan bir düve

10.7. KURUDAKI INEKLERIN BAKIMI

Dogumuna yaklasik iki ay kalan ve günlük süt verimi sagim masrafini karsilamayan ineklerin süt üretimlerinin durdurulmasina kuruya çikarma denir. Süt verimi iyice düsmüs inekler sagilmadiklari zaman süt üretimi kendiliginden durur. Süt üretimi yüksek inekleri kuruya çikarmak için, bir yandan sagim araliklari uzatilirken, diger yandan da kesif yem bir miktar azaltilabilir.

Kuru dönemde geregi gibi bakilip beslenmeyen ineklerin süt hummasi, dogum güçlügü, meme ve rahim hastaliklari ile çesitli beslenme hastaliklarina yakalanma riski artar. Ayrica dogacak olan buzaginin saglik durumunu bu dönemin bakim ve beslenmesi etkiler. Kuru dönemin gereginden uzun veya kisa olmasi süt verimini düsürür ve beslenme hastaliklarina yakalanma riskini artirir. Kuruya çiktigi ilk haftalar ve dogumun yaklastigi son haftalar memelerin en hassas oldugu dönemlerdir. Kuruya çikarilan ineklerin kuru dönemle ilgili koruyucu önlem ve tedavileri Veteriner Hekime yaptirilmalidir. Kuruya ayrilacak ineklere kuru dönem meme içi ilaçlari koruyucu olarak uygulanmalidir.

Kuru dönemde yapilan beslemede yemlerin yeterli düzeyde protein ve minerallere sahip olmasina dikkat edilmelidir. Bu dönemde ineklere yonca, kepek, pamuk tohumu küspesi ve soya küspesi verilebilir. Kurudaki bir inek iyi bir çayirdan ihtiyaci olan bütün besin maddelerini alabilir. Kis aylarinda ise kesif yemle desteklenen kuru ot veya kuru yonca bu amaci karsilar. Kuru dönemdeki yemleme hayvan ne fazla yagli, ne de zayif olmayacak sekilde yapilmalidir. Kurudaki ineklerin eksersize gereksinimi vardir ve bu saglanmalidir. Beklenen dogum tarihinden iki hafta önce diger kurudaki hayvanlardan ayrilmalidir. Kurudaki hayvanlarin sagilan ineklere verilen yemlere alistirilmasi gereklidir.

10.8. SAGILAN INEKLERIN BAKIMI

Sagim, süt veren bir hayvanin memelerinde ürettigi sütün belirli araliklarla memeden alinmasidir. Bu eylemin tam ve dogru olarak yapilmasi, hayvan-sagimci veya hayvan-sagimci-sagim makinesi arasindaki uyuma baglidir. Sagilan ineklerde yemleme, süt verimine göre yapilmalidir. Döl verimi kontrol edilmelidir. Dogum sonrasi 60. günden sonra kizginliklari takip edilmeli ve kizginlik görüldügü zaman tohumlanmalidir. Hastaliklarin bulasmasinin önlenmesi ve iyi bir yavru elde etmek için suni tohumlama tercih edilmelidir. Hayvanin gebe kalip kalmadigi Veteriner Hekime kontrol ettirilmelidir. Sagilan ineklerin süt kontrolleri 15 gün ara ile ayda iki kez yapilmali, verdigi günlük süt ölçülerek kayit edilmelidir. Böylece aylik süt verimi ve laktasyon süt verimi hesaplanmalidir. 10 aylik süt veriminden sonra hayvan kuruya ayrilmalidir.

10.9. GEBE INEKLERIN BAKIMI

Bir süt sigiri isletmesinde, sürünün bakim ve yönetiminin dogru yapilabilmesinin kosullarindan biri de gebe ineklerin bilinmesidir. Her ne kadar, tohumlamayi takiben kizginlik göstermeyen inekler gebe olarak kabul edilirse de bu her zaman dogru olmayabilir. Çünkü bazi inekler gebe olmadiklari halde çok iyi kizginlik göstermezler ve kizginlik belirtileri fark edilmeyebilir veya kizginligi izleyen kisi hata yapabilir. Gebe inekler digerlerine göre daha uysaldirlar. Fakat uysallik gebelik belirtisi için saglam bir ölçü degildir. Bunun yerine gebeligin ilk dönemlerinde sütte ve kanda progesteron hormonu düzeyleri saptanarak, biraz daha ileri dönemlerde yani gebeligin ikinci ayindan sonra Veteriner Hekim tarafindan yapilacak rektal muayene ile gebelik kesin olarak teshis edilebilir. Gebe ineklere daha fazla özen gösterilmelidir. Gebe ineklerin ahirlara giris ve çikislarda sikistirilmasi, küflü veya donmus yemlerle beslenmeleri gibi nedenler yaninda, bir takim hastalik etmenlerinin de yavru atmalara neden oldugu bilinmelidir. Yavru atan inekler, sürüden ayrilmali, yavru atma nedeni arastirilmali ve yavru atma nedeni ortadan kaldirilmalidir. Döl verimi bir döngüdür. Hayvanin yasami süresince gebelik dönemi, kuru dönem, buzagilama dönemi, süt verimi dönemi, kizginlik dönemi ve tekrar gebe kalma dönemi döngüsü devam edip gitmelidir.

10.10. TIRNAK BAKIMI

Sigirlarda tirnaklar ayda 6-7 mm kadar uzar. Merada otlayan veya serbest dolasan sigirlarda tirnakta biraz asinma olur. Tirnaklar çok uzadiklari yada biçimsiz bir sekil aldiklari zaman kesilerek düzeltilmesi gereklidir. Aksi takdirde tirnaklar kirilabilir ve topalliga yol açabilir. Iyi yürüyemeyen bir inek, süt verimi yönünden en iyi performansi veremeyecektir. Devamli ahirda bagli bulunan hayvanlarin yilda iki kez, bazen meraya çikarilan hayvanlarin tirnaklari yilda bir kez kesilmeli ve düzeltilmelidir. Tirnaklar birbirine esit ve düzgün sekilde kesilmelidir. Tirnak kesiminde hayvanin bütün tirnaklari kesilip düzeltilmelidir. Süt inekleri tirnak sagligi ve tirnagin dogal olarak asinmasi açisindan günde en az 500-1000 metre yürütülmelidir. Ileri gebe hayvanlarda tirnak kesimi yapilmamalidir.

Tirnagin kesilerek düzeltilmesi

Resim 10.5. Tirnagin kesilerek düzeltilmesi

10.11. KAYIT TUTMA

Hayvan basina verimi artirmak için çevre sartlarini ve genetik yapiyi iyilestirmek gereklidir. Bu amaca hizmet edecek bilgileri toplama ve bunlari saklama islemine kayit tutma, tutulan kayitlardan ihtiyaci karsilayacak sekilde yararlanmak da degerlendirme olarak nitelenir. Bir isletmede kaydedilmesi gerekli bilgiler sunlardir.

1-Buzaginin kulak numarasi, irki, dogum tarihi,

2-Ana ve babanin kulak no, varsa ananin laktasyonlara göre süt verimleri,

3-Dogum, sütten kesim, dana, düve, ilk asim, kuruya çikarma, dogum öncesi ve dogum sonrasi agirliklari gibi gelisme bilgileri,

4-Tohumlama tarihi ve tohumlama tipi (tabii, suni veya embriyo transferi)

5-Spermasi kullanilan boganin kulak numarasi ve tohumlama tarihi, embriyo transferi ise tasiyici ananin irki, kulak nosu ile donörün (veren ana ve babanin irki ve kulak nosu) ve transfer tarihi,

6-Gebelik kontrolü, dogum yaptigi tarih, dogumun normal olup olmadigi, dogum tipi (tekiz veya ikiz), yavrunun akibeti, dogum sonrasi hastaliklar,

7-Laktasyona girdigi tarih ve süt verimi kayitlari,

8-Kuruya çikarma tarihi ve zorunlu çikarildigi durumda bunun nedeni,

9-Saglik bilgileri (asilama, hastalik ve uygulanan tedavi),

10-Aylik tüketilen kaba ve kesif yem miktari kaydedilmelidir.

Facebook'ta Yayınla>
Soru / Yorum Eklemek içinTıklayınız
..:: Sorular / Yorumlar ::..
Henüz yorum eklenmemiştir. Yorum Eklemek için Tıklayınız
Ne? nedir? Nasıldır? Nasıl yapılır? Ne zaman yapılır?
Copyright - Tarım Kütüphanesi - 2007