SUNI TOHUMLAMA

Suni tohumlama, günümüzde sigirlarda genetik ilerlemeyi saglayan ve yaygin biçimde kullanilan etkin araçlardan bir tanesidir. Bu metot, genetik kabiliyetlerini satin almaya gücümüzün yetmedigi üstün verimli bogalari tercih etmemize ve kullanmamiza imkan saglar. Ayrica buzagi üretiminde önemli bir artis sagladigi gibi, etçi hayvanlarin et verimini ve karkas kalitesini, sütçü hayvanlarin süt verimini önemli ölçüde yükseltir.

5.1. SUNI TOHUMLAMANIN TANIMI

Islah çalismalarinin vazgeçilmez bir unsuru olan suni tohumlama, bogalardan alinan spermanin bu ise uygun araçlar yardimiyla kizginlik dönemindeki disi hayvanlarin genital kanalina verilmesi islemini ifade eder.

5.2. SUNI TOHUMLAMANIN YARARLARI

Sigir yetistiriciliginde suni tohumlamanin baslica yararlarini söyle siralayabiliriz;

5.2.1. Üretimi arttirir : Suni tohumlama ile denenmis üstün verimli bogalarin spermasi kullanildiginda sigirlarda verimlerin yükseldigi, genetik özelliklerin arttigi ve hayvan islahinin kolaylastigi bilinmektedir.

5.2.2. Daha çok boganin test edilmesini saglar : Çesitli bogalarin spermalari çesitli isletmelerdeki hayvanlarda kullanilarak en iyi bogalarin seçilmesini saglar.

5.2.3. Bir bogayi barindirma masraf ve tehlikesini ortadan kaldirir : Bir süt isletmesinde her 25-30 baslik sürü için 1 bas boga bulundurulmasi gerektigi halde suni tohumlama yaptirildiginda boga bulundurulmasindan dogan tehlike ve sikintilar ortadan kalkar. Ayrica suni tohumlamanin getirdigi masraflar her zaman degerli bir boga bulundurma maliyetinden daha azdir.

5.2.4. Hastaliklarin kontrolünü kolaylastirir : Sigirlarda tabii tohumlama bogalari vasitasiyla geçebilen bulasici hastaliklarin yayilma tehlikesi suni tohumlama sayesinde önemli derecede azaltilir.

5.2.5. Damizlik bogalarin kullanilma süresini uzatir : Tabi asim yapan bogalar kontrolsüz asim yaptiklarindan bir günde birden fazla asim yapar, çabuk yorulur ve kisa sürede damizliktan çikarlar. Suni tohumlamada kullanilan bogalardan belirli araliklarla sperma alindigindan çabuk yorulmazlar ve daha uzun süre damizlikta kullanilirlar. Ayrica bu bogalardan alinan ve dondurulan spermalar boga öldükten yillar sonra bile kullanilirlar.

5.2.6. Yaralanmalari azaltir : Bir yasindaki düve ve ufak yapili inekler yaralanma tehlikesi olmaksizin daha agir ve yasli bogalarin spermalari ile tohumlanabilir. Suni tohumlama bogalarindan olan buzagilarin ortalama dogum agirliklari tahmin edilerek, düvelerin uygun bogalarin spermalari ile tohumlanmasina ve dogum güçlüklerinin azaltilmasina yardimci olur.

5.2.7. Fertilite kontrolüne yardim eder : Ineklerin suni olarak tohumlanmasi esnasinda üreme kanali hastalik ve anomalilerinin tespit edilmesi ile sonuç alinamayacak tohumlamalarin önüne geçilmis olunur.

5.2.8. Farkli özellikteki irklarin gelistirilmesine yardimci olur: Seçkin inekler düsük bir maliyetle çok uzaklardan getirilen üstün vasifli bogalarin spermalari ile tohumlanarak melezleme çalismalarinin daha etkili ve hizli ilerlemesini saglar. Ayni zamanda sürüdeki her bir inegi farkli özelliklere sahip boga spermalari ile tohumlayarak sürüde arzu edilen özelliklerin gelismesine yardimci olur. örnegin sürünün süt veya et verimi artirilabilir.

5.2.9. Kimlik tespitini ve sürü idaresini kolaylastirir: Sürüdeki hayvanlarin kimliginin dogru tespit edilmesine, dogum ve yetistirme kayitlarinin daha dogru tutulmasina yardimci olur. Kimlik tespiti ve dogru kayitlar sürü idaresini kolaylastirir, damizlik düve seçiminin saglikli olmasini ve ticari kabiliyetimizin etkinligini artirir. Sürüde boga bulunmayacagi için farkli yaslardaki ineklerle düveler, çiftlesme tehlikesi olmaksizin bir arada barindirilabilir.

5.2.10. Farkli tohumlama seçenekleri sunar : Suni tohumlama sayesinde dogumlar toplulastirilabilir veya bütün bir yila yayilabilir. Sürü sütçü veya etçi yöne dogru yöneltilebilir.

5.3. Suni Tohumlamada Dikkat Edilmesi Gerekli Hususlar

1-Bir Isletmede Suni Tohumlamanin basarili olabilmesi için mevcut hayvanlarin iyi kondisyonda ve çogunun normal kizginlik gösteriyor olmasi gerekir. Bunun için öncelikle iyi bir besleme programi ile ineklerin besin ihtiyaci karsilanmalidir. Eger bir üreme sezonunda ineklerin % 20‘den fazlasi gebe degilse veya buzagilarin % 50‘den fazlasi dogum sezonunun ilk 40 gün sonrasi dogmus ise bu durum bir problemin varligina isaret eder.

2-Hayvanlarda randimanli bir suni tohumlama için bireysel ve gözle görülebilir bir numaralama sistemi ile kimlik tespitinin yapilmasi gereklidir. Ancak hayvan yetistiriciliginde suni tohumlama kullanilmasa bile, kimlik tespitinin dogru olarak yapilmasi iyi bir sürü idaresi için gereklidir. Kizginlik tespiti için disariya çikarilan veya merada otlarken kizginlik gösteren hayvanlarin kimlik tespitindeki hatalar sonucunda, bu hayvanlarin % 20-50 oraninda kizginlikta olmadiklari ortaya çikmaktadir. Bu hatayi önlemek için her hayvanin kimligi büyük numarali kulak küpesi, boyun künyesi veya vücut numaralariyla açikça teshis edilebilmelidir. Çogu kimlik numaralari belli bir mesafeden kolayca okunamamakta, buda bazen yanlis inegin tohumlanmasina yol açmaktadir. Yanlis inegi tohumlama, spermanin bosa harcanmasina ve gerçekte kizgin olan bir inegin kizginlik periyodunun kaçirilmasina yol açar.

Sigirlarda Kullanilan Boyun ve kulak Künyesi

Resim 5.1. Sigirlarda Kullanilan Boyun ve kulak Künyesi

3-Hayvanlarda iyi bir kayit sistemi gelistirilmelidir. Kayit sistemleri buzagilama tarihlerini, tohumlama tarihlerini, kizginlik tarihlerini, üreme kanali hakkindaki muayene bilgilerini ve her hayvan için yapilan tedavi bilgilerini içermelidir. Kayit bilgileri ve bir kizginlik beklenti takvimi uygun bir yere konarak günlük olarak yenilenmelidir. Bu kayitlarin dikkatli kullanimi kizginlik tespiti ile problemli inekleri teshis etmekte kolaylik saglar ve dogumu takiben uygun zamanda tohumlanmasina yardimci olur.

4-Bir suni tohumlama programinin basarisi büyük oranda yetistiriciye baglidir. Iyi bir kizginlik takibi ve iyi kondisyondaki hayvanlar suni tohumlamada basariyi artirirlar. Suni tohumlama programinin basarisi sürü idaresindeki bakim ve besleme  farkliligina bagli olarak gebelik oranlarinin % 25-100 arasinda düsmesine sebep olur.

5-Ineklerde kizginligin iyi tespit edilmesi, spermanin iyi muhafaza edilmesi ve tohumlamanin deneyimli elemanlar tarafindan yapilmasi gereklidir. Bunun için kizginlik iyi tespit edilmeli, sperma iyi muhafaza edilmeli, suni tohumlama gerektigi sekilde yapilmali ve bu konularda bir takvim kullanilmalidir.

5.4. ERGENLIK

Disi sigirlarda ergenlik, bir inegin kizginlik belirtilerini (seksüel davranislarini) açikça göstermeye basladigi ve yumurtaliklarindan yumurta hücresini birakmaya basladigi bir dönem olarak ifade edilebilir. Bu dönemin baslangiç zamanini hayvanin yasindan ziyade canli agirligi belirlemektedir. Ancak genel olarak ergenlik yasi üzerine hayvanin içinde bulundugu çevre sartlari (iklim, isi, isik ve stres), bakim ve beslenme durumu, irki, yasi, vücut agirligi ve genetik kapasitesi gibi faktörler etkili olmaktadir.

Sütçü sigirlar ergin canli agirliklarinin % 30-40‘ina, besi sigirlari % 45-55 ine ulastiklarinda ergenlige ulasmis olurlar. Normal yetistirme kosullarinda sütçü sigirlar 300-360 günlük, besi sigirlari ise 320-460 günlük olduklarinda ergenlige ulasmis sayilirlar.

Düveler ergenlige ulastiktan sonra damizlikta kullanilabilmeleri ve tohumlanabilmeleri için vücut gelisiminin bir süre daha devam etmesi gerekir. Erken yasta tohumlanan düvelerde süt verimi ve canli agirlik artisi, normal yasta tohumlanan düvelere göre daha düsük kalmaktadir. Ayrica gelisimini tamamlamadan tohumlanan düvelerde güç dogumlar daha sik görülmektedir. Bu nedenle düvelerin erken yasta ergenlige ulasip kizginlik gösterseler bile hemen tohumlanmamalari, ancak 15 aylik olduktan sonra tohumlanmalari gerekir.

Tablo 5.1.Bazi irklarda ergenlik yasi ve canli agirliklari.

Irklar

Ergenlik Yasi (Gün)

Ergenlik Kilosu (Kg)

Siyah Alaca

335

288 – 385

Esmer

317

305 – 350

Simental

348 – 372

286 – 328

Sarole

391 – 405

303 – 355

Jersey

315 – 329

214 – 224

5.5. KIZGINLIK  SIKLUSU

Ergenlige ulasan erkek hayvanlar yil boyu her an çiftlesmeye hazir olmalarina ragmen disi hayvanlar sadece kizginlik dönemlerinde erkegi kabul ederler. Disinin erkegi kabul ettigi ve çiftlesmenin oldugu bu döneme “kizginlik dönemi”, bir kizginliktan diger kizginliga kadar geçen süre ise “kizginlik siklusu” olarak adlandirilir.

Kizginlik siklusu normal saglikli bir inekte ortalama 18-21 gündür ve devamlidir. Saglikli ineklerde kizginlik siklusunda atlama olmaz ancak siklus yetistirici tarafindan gözlenmemis olabilir. Inekler tohumlanip gebe kalincaya kadar her 18-21 günde bir kizginlik siklusu göstermeye devam ederler. Hatta bazi hayvanlar gebe kalsalar bile kizginlik gösterebilirler. Böyle durumlarda tohumlanan hayvanlar yavru atabilir. Bunun için eger hayvanin tabii olarak çiftlestigi biliniyorsa veya hayvana suni tohumlama yapildi ise bu hayvanlar daha sonraki günlerde kizginlik gösterseler dahi hemen tohumlatilmamalidir. Böyle durumlarda önce bir gebelik muayenesi yaptirilmali ve daha sonra gerekiyorsa tohumlama yapilmalidir.

Kizginlik klasik olarak  kizginlik öncesi, kizginlik ani, kizginlik sonrasi ve kizginlik disi dönem olarak bölümlere ayrilir.

5.5.1. Kizginlik öncesi : Asil kizginlik belirtilerinin görülmesinden önceki dönem olup, bu dönemin sonuna dogru hayvanda kizginlik belirtileri görülmeye baslar.

5.5.2. Kizginlik ani : Süresi 12-18 saat arasinda degisir. Asil kizginlik belirtilerinin görüldügü dönemdir ve bu dönem erkegi kabul dönemi olarak da bilinir. En iyi sonuç bu dönemde yapilan suni tohumlamalardan alinir.

5.5.3. Kizginlik sonrasi : Kizginlik bitiminden baslayarak 3-4 gün kadar sürer. Bu dönemde buzagiliktaki (uterustaki) kanamaya bagli olarak hayvanin fercinden (vulva) kanli bir akinti gelir. Bu dönemde görülen kanli akinti hayvanin gebeligi konusunda kesin bir bilgi vermez. Bu kanamanin hayvanin yavru tutup tutmadigiyla bir ilgisi yoktur.

5.5.4. Kizginlik disi dönem : Kizginlik siklusunun en uzun evresidir ve ortalama 10-14 gün sürer. Hayvanda herhangi bir kizginlik belirtisinin görülmedigi sakin dönemdir.

Kizginlik döneminde bir inegin veya düvenin davranislarinda kizginlik belirtileri adini verdigimiz bazi degisiklikler ortaya çikar. Kizginlik belirtilerinden bazilari sunlardir.

·        Merme dedigimiz burun üzerindeki bölgede terleme ve islaklik artmistir.

·        Beden isisi biraz yükselmistir.

·        Sürüdeki diger ineklerin üzerine atlar veya diger hayvanlarin kendi üzerine atlamasina müsaade eder.

Hayvanlarin üzerine atlayan kizgin bir inek

Resim 5.2. Hayvanlarin üzerine atlayan kizgin bir inek

·        Istahi ve sütü azalir, diger hayvanlar yem yerken ve otlarken kizginlik gösteren hayvanlar yem yemez ve otlamazlar. Diger hayvanlar yemden sonra yatip gevis alirken kizgin hayvanlar ayakta durur ve gevis almazlar.

·        Bögürme ve huzursuzluk vardir. Çevresindekilere karsi ilgilidir, kulaklari seslere karsi duyarlidir.

·        Ferci siskin ve nemlidir.

·        Çara adini verdigimiz yumurta aki benzeri akinti vardir.

·        Kuyrugunu yukari kaldirir, belini kamburlastirir.

·        Asim için bogayi kabul eder veya tohumlamayi yapacak kisiye tepki göstermez.

Çara akintisi olan kizgin bir inek

Resim 5.3. Çara akintisi olan kizgin bir inek

5.6. KIZGINLIGIN TAKIBI

Kizginligin disaridan anlasilabilen bu belirtileri inegin kizgin oldugunu ve tohumlanmasi gerektigini bogaya ve gözlemciye haber verir. Bir kizginlikta inegin bogayi kabul dönemi genellikle 6-18 saat sürer, ancak bu süre inekten inege degisir. Inegin bogayi kabul dönemi gerçek kizginligin en önemli isaretidir. Diger isaretler inegin kizginlik civarinda oldugunu gösteren yardimci belirtilerdir. Genellikle sigirlar gece geç saatlerde kizginliga gelirler, bunun için sabah erkenden hayvana yem vermeye gidildiginde hayvanin kizginliga geldigi görülür. Fakat bu durum kis döneminde degisir ve hayvanlar daha çok ögleden sonra kizginlik gösterirler.

Kizginligi geçmis bir inekte hafif kanli akinti

Resim 5.4. Kizginligi geçmis bir inekte hafif kanli akinti

Erkegi kabul döneminin baslamasindan sonraki 4-8 nci saatler arasinda inekler tohumlandiginda en iyi neticeler elde edilmektedir. Bir çok inek kizginliktan 2-3 gün sonra kanli bir akinti gösterir. Kan basit olarak bir inegin kizginliginin geçtiginin isaretidir ve hayvanin gebe kalip kalmadigiyla bir baglantisi yoktur. Ancak gebelik olusmadiysa bir sonraki kizginligin ne zaman olacagini tasarlamada çok faydalidir.

Ineklerde kizginliklarin çogu gece ortaya çikmaktadir. Ineklerin % 70 ‘inin aksam 1800 ile sabah 0600 saatleri arasinda kizginliga geldigi tespit edilmistir. Bu nedenle, aksamleyin geç ve sabahleyin erken saatlerde yapilan kizginlik kontrolleri özellikle bagli olmayan sürülerde çok önemlidir. Ahirlardaki bagli inekler kizginlik tespiti için günde iki defa disari çikarilmalidir. Ayrica, kizginligi yakin olan (huzursuzluk ve çara akintisi), kizginligi geçmis olan (kanli akinti) ve Veteriner Hekim hizmetine ihtiyaci olan (irinli akinti) ineklerin belirlenmesi, ineklerin çogunun yatmis oldugu  aksam saatlerindeki kontrollerde yapilir.

5.7. KIZGINLIGIN TESBITI

Kizginligin iyi tespiti dikkatli bir gözlem gerektirir. Kizginlik kontrolü sik sik diger günlük islerle, örnegin; ahir temizleme, sigirlari sagim odasina götürme veya yakin tarladaki samani tasima gibi islerle çakisir. Böyle programlarin basarili olmasi mümkün degildir. Süt sigirlarinda üreme performansini artirmanin ve uzun süren dogum araligina bagli üretim ve kar kayiplarindan kaçinmanin yollarindan birisi daha iyi kizginlik tespitidir. Basit olarak kizginlik tespiti hatalarini iki nedene baglayabiliriz .

1.Normal olarak hayvanlar kizginlik gösterdigi halde kizginlik isaretlerinin kaçirilmasi veya gözlenememesi.

2.Kizgin olmayan veya gebe olan hayvanlarin tohumlanmasi. Eger gebe hayvanlar tohumlanirsa bazilari yavru atar. Kizginlik tespiti hatalari sonucu üreme performansi düser, önemli zaman ve para kaybi meydana gelir.

Ayrica bazi sürülerde “sagir veya zayif kizginlik” belirtileri olarak tanimlanan ve yeterince kuvvetli olmadigi için yetistirici tarafindan tespit edilemeyen veya kizginlik siklusunun hiç olusmadigi (anöstrus) durumlar üreme performansinin düsmesine yol açar. Yine yüksek verimli ineklerde ve düvelerde dogum sonrasi görülen yavru zarlarinin atilamamasi, yavrulugun çikmasi, rahim enfeksiyonu ve ketosis gibi hastaliklar veya yetersiz besleme, ineklerde yumurtaliklarin çalismasina engel olur ve buna bagli olarak uzun süre kizginlik meydana gelmez.

Kizginlik tespitini kolaylastirmak için dikkat edilmesi gereken baslica hususlar sunlardir;

·        Kizginlik belirtileri iyi bilinmelidir. Bir inegin çiftlesmek için kaçmadan beklemesi en iyi isarettir.

·        Kuyrukta kanin görülmesi tohumlama için çok geç kalindigini gösterir. Kanama 18-21 gün sonra görülmesi muhtemel bir sonraki kizginligin takibi için önemli bir isarettir.

·        Bir kizginlik beklenti takvimi kullanilmali, bu takvim günlük olarak yenilenmeli ve kontrol edilmelidir.

·        Bir inek dogumundan 30-40 gün sonra normal kizginlik göstermedigi taktirde bir sorun oldugu akla gelmeli ve zaman geçirilmeden Veteriner Hekime basvurulmalidir.

·        Kizginligi kontrol etmek için inekler günde 2-3 defa 15-20 dakika gözlenmelidir. Kizginligin en iyi zamanlari aksam geç ve sabah erken saatlerdir. Ahirlardaki inekler kizginlik kontrolü için hiç olmazsa günde iki defa disariya çikarilmalidir.

·        Kizginlik tespiti ve diger ahir isleri bir arada yapilmamalidir.

·        Kizginlik tespitini kolaylastirmak için kizginlik tespit araçlari kullanilabilir.

·        Kizginlik saptama sorumlulugu için bir sahis görevlendirilmelidir.

Facebook'ta Yayınla>
Soru / Yorum Eklemek içinTıklayınız
..:: Sorular / Yorumlar ::..
Yazan : Onur bozan
Yazılış Tarihi : 16.5.2017 23:33:26
  İlk aşımızı 15 ocakta yaptırdık 15 Nisan'da gebelik kontrolü için veteriner çağırmadan önce annem sarımtırak akıntı geldiğini söyledi . Veteriner gelip gebelik için el soktu bişey anlamadığını söyledi . Ertesi gün çok az bir akıntı içinde az kan vardı veterineri aradım tekrar 21. Gün say dedi saydım 21günü 1hafta geçti akıntı geldi başka veteriner çağırdık 14 mayısta oda gebe değil demiş aşı yaptı. Ve 2 defa akıntı geldi beyaz renkte .... yardımcı olursanız sevinirim
Cevap vermek için tıklayınız...
------------------------
Yazan : muarrem
Yazılış Tarihi : 19.1.2017 04:40:51
  tohumlama ı iyi boga yontemimi ?
Cevap vermek için tıklayınız...
------------------------
Yazan : Samet yasar
Yazılış Tarihi : 17.12.2016 21:29:51
  İnege suni tohumlama yaptirdim kasim17 sinde aradan 27 gun gecti cara benzeri pislik geldi 17 aralikda bugun kan geldi zeytin cekirdeginin yarisi kadar icinde kan pihtisi gibi bi sey var di tutmusmudur yksa bozmusmudur
Cevap vermek için tıklayınız...
------------------------
Yazan : Hakan
Yazılış Tarihi : 20.10.2016 22:30:25
  Merhabalar soni tohumlama hakkinda bilgiye ihtiyacim var alaca hosteyn sigirlarim var sarole veya limuzin tohumlama yaptirmak istiyorum hayvana uygun olurmu acaba elimdeki irki melezlestirmek istiyorum marmaraa bolgesi icin uygunmu cevaplar icin tesekkurler
Saygilar
Cevap vermek için tıklayınız...
------------------------
Yazan : kaan
Yazılış Tarihi : 22.8.2016 07:58:44
  Kolay gelsin ineği 1 kez aşılama yapıldı 14 gün sonra gün aşırı çok az miktarda akşamlari yumurta beyazı gibi cara geldi neden acaba
Cevap vermek için tıklayınız...
------------------------

Soru veya Yorum Eklemek için tıklayınız



Bu konuyla ilgili tüm soru ve yorumları Görmek için Tıklayınız.



Ne? nedir? Nasıldır? Nasıl yapılır? Ne zaman yapılır?
Copyright - Tarım Kütüphanesi - 2007