DIS MEKAN SÜS BITKILERI YETISTIRICILIGI

Dis mekan süs bitkileri çevre düzenlenmesinde kullanilan süs bitkileridir. Bu bitkiler; kullanildiklari alani güzellestirmekten baska sosyal, kültürel, insan ve çevre sagligi ve turizm açisindan çok büyük önem tasimaktadir.

5.1. Genel Durumu

Dis mekan süs bitkilerinin bir kismi bazi bölgelerde çok iyi yetisirken, diger bazi bölgelerde ise gelisemeyebilir. Bu nedenle üretim yapilacak uygun bitkileri seçmek gerekir. Bölgeye uymayan türleri üretmek bosa giden emek demektir.

Yetistirilecek olan dis mekan bitki türlerinin seçiminde ihtiyaç en önemli unsurlardan biridir. Her bölgede çok sevilen ve kullanilan bitkiler yetistirme tercihi olmalidir. Arz talep durumuna göre bitki çesidi ve miktari belirlenmek zorundadir. Ülkemizde süs bitkileri üreticileri kendileri için önemli gördükleri bitkilere ve yetistirme tekniklere agirlik vererek daha basarili olmaktadir.

5.2. Dis Mekan Süs Bitkilerinin Gruplandirilmasi

Çevre düzenlemesinde kullanilan dis mekan süs bitkileri çesitli özelliklere göre gruplandirilmislardir.

1. Agaç ve agaççiklar

a) Ibreli agaç ve agaçciklar

b) Yaprakli agaç ve agaçciklar

2. Çali formlular

3. Sarilici ve tirmanicilar

4. Çim ve yer örtücü bitkiler

5. Çiçekler ve otsu bitkiler

5.2.1 Agaç ve Agaçciklar

Agaç ve agaççiklar ikiye ayrilir:

1. Ibreliler (igne yapraklilar)

2. Yapraklilar

5.2.1. Ibreliler

Bu grupta yer alan agaç ve agaççiklar genelde herdem yesil ve igne yaprakli formdadirlar.

Ibreli agaç ve agaççiklar çevre düzenlemesinde en önemli bitkilerden biridir. Peyzaj mimarisinin temel ilkelerine uygun olarak yapilan düzenlemelerde estetik açidan, form ve norm degerleri bakimindan en önde gelen bitkilerdir.

Tüketim ve üretimleri göz önüne alinarak belli basli agaçlari söyle siralayabiliriz.

Çizelge 1 : Ibreli agaç ve Agaççiklar

LATINCE ADI TÜRKÇE ADI FAMILYASI
Abies concolor Göknar Pinaceae
Abies nordmanniana Dogu Karadeniz Göknari Pinaceae
Araucaria araucana Falkland Çami Araucariaceae
Cedrus atlantica Atlas Sediri Pinaceae
Cedrus deodara Himalaya Sediri Pinaceae
Cedrus libani Lübnan Sediri Pinaceae
Chamaecyparis lawsoniana Yalanci Servi Cupressaceae
Cryptomeria japonica Alev Agaci Taxodiaceae
Cupressus arizonica Greene Arizona Servisi Cupressaceae
Cupressus sempervirens Mezarlik Servisi Cupressaceae
Juniperus communis Ardiç Cupressaceae
Juniperus horizontalis Yayilici Ardiç Cupressaceae
Juniperus sabina Sabin Ardici Cupressaceae
Picea abies Ladin Pinacea
Picea glauca Mavi Ladin Pinacea
Picea orientalis Dogu Ladin Pinacea
Picea pungens Ladin Pinacea
Pinus nigra Karaçam Pinacea
Pinus pinea Sahil Çami Pinacea
Pinus sylvestris Sari Çam Pinacea
Pseudotsuga menziesii Duglas Pinacea
Sequoria sempervirens Sekoya Taxodiaceae
Taxus baccata Porsuk Taxaceae
Thuja occidentalis Bati Mazisi Cupressaceae
Thuja oriantalis Dogu Mazisi Cupressaceae
Tsuqa heterophylla Pinaceae
Tsuga canadensis Pinaceae

5.2.2. Yapraklilar:

Yaprakli agaç ve agaççiklar bahçe ve park çevre düzenlemesinde, karayollari peyzajinda, çesitli çevre düzenlemelerinde, ibreliler gibi en önemli bitki türlerindendir. Gövde yapilari, yaprak sekilleri, renkleri, formlari, degisik mevsimlerde olusan çiçek, meyve ve yaprak renkleri ile istenilen renk cümbüsünü saglayan bitkilerdir. Ibrelilerle birlikte koruluk ve ormanlik alan olusturmalarda kullanilmalari daha sagliklidir. Yaprakli agaç ve agaççiklar peyzaj planlamada ibreliler gibi temel taslardan biridirler. Üretim ve tüketim açisindan önemli bazi yaprakli agaç ve agaççiklari söyle siralayabiliriz.

Çizelge 2: Yaprakli Agaç ve Agaççiklar

LATINCE ADI TÜRKÇE ADI FAMILYASI
Acer campestra Akçaagaç Aceracee
Acer japonicum Japon Akçaagaci Aceracee
Acer negundo Akçaagaç Aceracee
Acer palmatum Akçaagaç Aceracee
Acer pseudoplatanus Çinar Yaprakli Akçaagaç Aceracee
Acer saccharinum L. Seker Akçaagaci Aceracee
Aesculus carnea At Kestanesi Hippocastanaceae
Aesculus hippocastanum At Kestanesi Hippocastanaceae
Albizia julibrissin Mimoza Leguminosae
Ailanthus altissima Kokaragaç Simaroubaceae
Alnus cordata Kizilagaç Betulaceae
Arbutus onedo Kozayemis Ericaceae
Betula pendula Hus Betulaceae
Buxus sempervicens Simsir Buxaceae
Carpinus japonica Gürgen Carpinaceae
Carpinus betulus Gürgen Carpinaceae
Castanea sativa Kestane Fagaceae
Catalpha bignonoides Bignoniaceae
Celtis australis Çitlembik Ulmaceae
Cercis siliquastrum Erguvan Leguminosae
Cornus mas Kizilcik Cornaceae
Corylus colurna Findik Corylaceae
Cotinus obovatus Bulut Agaci Anacardiaceae
Crataegus monogyna Aliç Rosaceae
Eucalyptus gunnii Okaliptus Myrtceae
Faqus sylvatico Kayin Fagaceae
Fraxinus excelsiör Disbudak Oleaceae
Gingko biloba Fosil Agaci Gingbaceae
Ilex aquifolium Çoban Püskülü Aquifoliaceae
Juglans regia Ceviz Juglaneceae
Koelreuteria paniculata Güvey Kandili Sapindaceae
Laburnum alpinum Sari Salkim Leguminoseae
Liriodendron tulipifera Lale Agaci Mgnoliaceae
Maclura pomifera Maklora Moraceae
Mognolia Grandiflora Manolya Magnoliaceae
Malus floribunda Süs Elmasi Rosaceae
Morus alba Ak Dut Moraceae
Morus nigra Karadut Moraceae
Platanus orientalis Çinar Platanaceae
Populus alba Ak Kavak Salicaceae
Populus nigra Karakavak Salicaceae
Populus canatensis Kanada Kavagi Salicaceae
Populus tremuloides Titrek Kavak Salicaceae
Prunus avium Süs Kirazi Rosaceae
Prunus cerasifera Rosaceae
Prunus serrulata Rosaceae
Pyrus communis Armut Rosaceae
Quercus alba Ak Mese Fagaceae
Quercus cerris Türk Mesesi Fagaceae
Quecus ilex Herdem Yesil Mese Fagaceae
Robinia pseudoacacia Yalanci Akasya Leguminoseae
Rhus typhina Sumak Anacardiaceae
Salix alba Ak Sögüt Salicaceae
Salix babylonica Salkim Sögüt Salicaceae
Salix matsudana Kivrim Sögüt Salicaceae
Sambucus nigra Mürver Caprifoliaceae
Sorbus unedo Üvez Rosaceae
Sophora japonica Zofora Leguminoseae
Tilin cordata Ihlamur Tiliaceae
Tila americana Tiliaceae
Ulmus glabra Karaagaç Ulmaceae
Melia azedarach Tesbih
Liquidamber orientalis Güllük

Betula pendula (Hus)

Resim 1. Betula pendula (Hus)

5.2.2. Çali Formlular

Çali formlu bitkiler çevre düzenlemesinde tamamlayici olarak rol alirlar. özellikle çevre düzenleme ölçegi küçüldükçe çalilarin önemi artar. Küçük park ve bahçelerde, teras katlarinda, bina bosluklarinda üstün peyzaj etkileri nedeniyle kullanilirlar. Üretim ve tüketim açisindan önemli çalilari söyle siralayabiliriz.

Çizelge 3. Çalilar

LATINCE ADI TÜRKÇE ADI
Acer palmatum “Atropurpureum” Kirmizi Yaprakli Akça Agaç
Amygdalis orientalis Badem
Aucuba japonica Japon Akübasi
Berberis stenophylla Kadin Tuzlugu
Berberis thungbergii Kadin Tuzlugu
Berberis vulgaris Kadin Tuzlugu
Camellia japonica Kamelya
Casuarina angustifolia Demiragaci
Chaenomeles japonica Japon Ayvasi
Citrus microcarpa Turunç
Cornus mas Kizilcik
Cotoneaster franchettii Musmula
Cotoneaster horizontalis Yayilici Musmula
Cycas revoluta Sikas
Eleagnus angustifolia Igde
Euonymus japonica Taflan
Fatsia japonica
Forsythia intermedia Altinçanagi
Jasminum officinalis Yasemin
Lagerstromia indica Oya
Laurus nobilis Defne
Mahonia aquifolium
Mimosa pudica Mimoza
Musa paradisiaca Muz
Myrtus communis Mersin
Nerium oleander Zakkum
Picea conica Konik Ladin
Picea excelsa “compact” Bodur Ladin
Pittosporum tobirana
Phoenix canariensis
Prycantha coccinea Ates Dikeni
Punica granatum Süs Nari
Rhododendron simsii Orman Gülü
Ribes aureum
Rosa sp. Gül
Sambucus nigra var. aurea Altuni Mürver
Skimnia japonica
Spirea spp. Keçi Sakali
Syringa vulgaris Leylak
Tamarix tetrandra Ilgin
Viburnum opulus Kartopu
Yucca gloriosa Avize

5.2.3. Sarilici ve Tirmanicilar:

Sarilici ve tirmanicilar çevre düzenleme çalismalarinda tamamlayici rol üstlenirler. Balkon, kameriye, oturma gruplari, agaç alti düzenlemelerinde kullanilirlar. Ayrica kamuflaj malzemesi olarak görüntüsü istenmeyen objelerin kapatilmasinda kullanilir. önemli sarilici ve tirmanici bitkilerden bazilari sunlardir.

Bouganvillea glabra (Gelin duvagi)

Resim 2. Bouganvillea glabra (Gelin duvagi)

Çizelge 4. Sarilici ve Tirmanicilar

LATINCE ADI TÜRKÇE ADI
Bouganvillea glabra var. Sanderiana Gelin Duvagi
Cissus antartica Asma
Clematis montana -
Hedera helix Orman Sarmasigi
Bignonia venusta -
Ipomea purpurea Mavi Sarmasik
Compsis radicans Acem Borusu
Lonicera caprifolium Hanimeli
Polygonum baldshuanicum Poligon Sarmasigi
Parthenosis quingifolia Amerikan Sarmasigi
Passiflora sp. Çarkifelek
Thungbergia alata Turna Gagasi
Rosa sp. Sarmasik Gül
Wisteria sinensis Mor Salkim

5.2.4 Çim ve Yer örtücü Bitkiler:

Park ve bahçelerde; toprak yüzeyini örten ve düz bir satih elde etmede kullanilan, yürüyüs parkurlari, spor tesisleri ve daha bir çok etkinliklerde yesil hali örtüsü amaçli çimler veya diger yer örtücü bitkiler kullanilir. Çim yer örtücü bitkilerin en önemlisi ve vazgeçilmeyen ilk peyzaj elemanidir. Çim alansiz park, bahçe ve yesil mekan düsünülemez. Insanda en çok dogal ortam hissi uyandiran eleman çimdir.

Bakimli bir çim saha

Resim 3. Bakimli bir çim saha

Çim Ekilmesi

Çim ekilmeden önce yabani otlarla mücadele yapilmalidir. Alan bellendikten veya sürüldükten sonra yabanci maddeler alandan uzaklastirilmalidir. Ilk tesviyeden önce topragin besin durumuna göre ihtiyaci duyulan gübreler verilmelidir. Ikinci tesviyeden sonra bölgelere göre en uygun çim tohumu karisimi mibzerle veya elle saçilarak ekilir. Bunun üzerine yanmis elenmis ahir gübresi 2 cm olacak sekilde kapatilir. Bunun çim tohumunun rüzgarla uçmasini önlemek ve kuslardan korumaktadir.

Bunundan sonra hafif bir silindirle üzeri batirilarak merdaneleme yapilir. Tohumun toprakla gübre arasinda iyi bir temasi saglanir. Ince zerrecikler halinde sulama sistemiyle iyice sulanir. 20-25 gün sonra çim haline gelir.

Çok egimli alanlarda atilan tohumlar su ve rüzgarlarla asagi dogru tasinir. Bunu için sev 8-10 cm kalinlikta samanla kapatilir. Kaplamadan önce samanlar hafif islatilip m2’ye 300-700 g saman kullanilir Ince gözenekli tellerle samanin araziye tespiti saglanir. Daha bu samanin üzerine m2’ye 60 - 80 g Suni gübre veya 100 - 200 g organik gübre verilir.

Çim tohumu nemli bölgelerde m2 ye 25-30 gr iken kurak bölgelerde 60-70 gr’a kadar çikabilir. Kullanilan çim tohumu karisimlari:

1. Lolium perenne

2. Festuca sp

3. Poa sp.

4. Agrostis sp.

5. Bermuda grass

6. Phleum pratense

7. Cynasurus cristatus’dir.

Çim Alanlarinda Bakim Isleri

Sulama:

Ekimden sonra hemen sulama isi genellikle sabah erken ve aksam geç saatlerde olmak üzere günde 2 defa yapilmalidir. Sik ve kisa araliklarla biçilen çimlerin su ihtiyaci daha yüksektir. Ayrica biçilen çim vegetatatif gelisme göstereceginde su istegi fazlalasir. Kurak periyotlarda suyun azalmasi çimin taze yesil rengini kaybetmesine yol açar. Nisbi nemin degismesi ise çimin karakteriyle, topragin kimyevi yapisini da degistirir. Çim köklerinin yayilma hizi 2-6 cm’dir.

Toprak tamamen kurumadan ve sertlesmeden sulanmalidir. Ortalama çim alanlarin su istekleri m2’ye 5-10 lt’dir. Bu oran sulama yapildigi zamana göre degisir. Gündüz yapilan sulamalarda isi ile olusacak transpirasyon nedeniyle su tüketimi artar. Sabahin erken ve aksamin geç saatlerinde sulamak esastir.

Biçme:

Çimi sik sik ve kisa biçimde yapilmak suretiyle kadife görünümlü sahalar elde edilir. Bununla çiçek ve tohuma kalkmalari önlenir ve vejetatif gelismeleri daha kuvvetli olur. Ilk biçim çim 15 cm boylaninca yapilir. Ilk iki biçimden sonra çim biçme makinesi kullanmak faydalidir. Yeni tesis edilen saha kurak havalarda nemli tutulmali, çim boyu 6 cm’yi geçince merdanelenmeli ve tirpanla ilk biçim yapilmalidir. Ilk biçimden sonraki merdaneleme vejetatif gelismeyi kuvvetlendirir. Erken Ilkbaharda yapilacak Ilk 2 biçim daha sonraki biçimlerden daha uzun olmalidir. Ideal çim biçme uzunlugu 4-5 cm’dir. Soguk ve sicak dalgalarinin ani oldugu zamanlarda biçim yapilmamalidir. Ortalama 10-12 günde bir biçim sekli esastir. Dikkat edilecek önemli bir husus ta her biçimde ayni istikametin kullanilmasidir. Buna uyulursa çim kökleri daha saglikli ve saglam olur.

Gübreleme:

Tesis edilen çim sahalarina degisik organik ve inorganik gübreler toz veya eriyik halde verilir. Gübreleme sadece besin takviyesi bakimindan degil toprak strüktürünün düzelmesinde de rol oynar. Verilecek gübrenin seçiminde mevcut topragin yapisi ve çim alandan faydalanma sekli tesir eder. Çim sahalarinda yilda iki defa 0,5 cm’yi geçememek üzere ince elenmis komposto topragi serpilir. Bu kompostun zararli ot tohumundan arinmis olmasi gerekir. Kompost topragi besince fakirse m3’üne 800 gr Süper fosfor 300 gr kalsiyum, 500 gr azotlu gübre karistirilir.Asitliligi fazla ise m3 ne 1-3 kg CaCo3 karistirilir. Kompost toprak Subat-Mart aylarinda yapilir Bunun için 100 m2’ye 0,3-0,5 m3 kompost gereklidir.

Çim sahalarda periyodik olarak suni gübre verilmesi vazgeçilmez bir ihtiyaçtir. Yilda en az iki defa uygulanmasi gerekir. En uygun zaman Ilkbaharda kompost topraga karistirilarak verilmesidir. Mayis-Agustos aylari arasinda 4-6 haftada bir yapilan azotlu gübreleme (100 m2’ye 1 kg amonyum sülfat) basari saglar.

Çim bitkilerine yapraklarinin yas oldugu zamanlarda inorganik gübre verilmemelidir. Çünkü yas yaprak üzerine düsen gübre ayrisarak asit meydana getirir ve bitkiyi yakar. Bu bakimdan yapraklar kuru iken verilen inorganik gübre, gübrelemeden hemen sonra sulanmalidir.

Kireçleme:

Kireç verilen topraklarda yabani otlar fazla gelisme gösterdiginden solucan faaliyeti gözlenen yerde kirece ihtiyaç yoktur. Çimler genellikle orta asit ve az asitli topraklardan hoslanirlar. Ancak fazla asit nedeniyle çimin zarar gördügü topraklarda kireçleme yapilir. Asit fazlaligin belirtileri yosunlasma, sazlar ve benzeri zararli bitkilerin gelismeye baslamasidir. Bu durumlarda hektara 500-600 kg CaCo3 son ve Ilkbaharda çim daha üzerine serilmelidir. Fazla asitlilige ragmen çim bitkileri zarar görmüyorlarsa kireçleme yerine ha’a 250 kg kalkerli gübre verilmelidir. Çim sahalarda en erken kireçleme 3-4 senede bir yapilir.

Merdaneleme:

Çim alanlarinin merdanelenmesi herseyden önce geçirgen ve orta derece geçirgen topraklar içindir. Merdaneleme çimin vejetatif gelismesini artirir. Fakat sik sik çignenen ve killi karakterli topraktaki bu islem fayda yerine zarar getirir. 100 kg agirligindaki yeterlidir.

Yeni tesis edilmis çim sahalarda ilk biçimden evvel ve sonra 50 kg’lik merdane yeterlidir. Bu islemle yeni çim fidelerinin topraga daha siki tespiti saglanir. Spor sahalarinda merdane agirligi 250 kg’a kadar çikabilir.

Don ve nemli kosullarda merdaneleme yapilmaz. Fazla merdaneleme çim gövde aksamina zarar vereceginde sikça yapilmamalidir.

Havalandirma:

Sik yapili topraklarda çimin kökleri genellikle rahat gelisemezler Bu nedenle de gerekli su ve besin maddelerinden tam olarak yararlanamazlar . fazlaca çignenen spor ve oyun sahalarinda da ayni durum gözükür. Bu amaçla kullanilabilecek tahta yada demir uçlu aletlerle hem sikisik topragin yer yer gevsemesi hem de havalandirilmasi saglanir. Hava deliklerinin derinligi topragin sikisiklik derecesiyle ilgili olarak 5-12 cm arasinda degisir. Fazla geçirgen kumu bol topraklarda bu isleme gerek yoktur.

Tirmiklama:

Ilk ve Sonbaharda çim sahalarda kesilmis çim, yosun yaprak v.b. gibi artiklarin temizlenmesi gerekir. Tirmiklama yapilirken çim gövde ve köklerinin zarar görmemesi gerekir.

Yer örtücü bitkiler dikiminden önce büyüyünce alacakli büyüklük ve boyutlarin bilinmesi gerekir. Bunun yani sira çesitler için uygun yer seçimi yapilir. Küçük alanlarda, bina çevrelerinde kisa zamanda örtüye sahip olmak için daha sik dikim yapilir. Buna karsin genis alanlarda daha seyrek dikim yapilir.

Yer örtücü bitkilerle çalismanin amaci topragi en uygun nemi tutabilecek hale getirmektir. Kumlu topraklarda çok az odunsu bitki iyi bir gelisme gösterebilir. Buna karsilik kötü drenajli killi topraklarda yetisme açisindan zorluk çekebilir.

Yer örtücü bitkilerin en önemli islevlerinden biriside toprak erozyonunu önlemektir. Aslinda tüm bitkiler bu görevi bir noktaya kadar yaparlar. Egimli alanlarda egim artikça topragi korumak zorlasir. Düsük egimlerde her cins bitki dikimi yapilabilmesine ragmen egim arttikça daha özel bitki seçimi yapilmalidir. Bu seçilecek bitkiler büyük ve saglikli bitkiler olmalidir. Belli basli en önemli yer örtücü bitkiler sunlardir.

Çizelge 5. Yer örtücü Bitkiler

LATINCE ADI
Achilea millefolium rosea Marrubium parsiflorum
Achiliea tomentosa Phlomus armeniaca
Akebia quinata Phragmites commino
Arabis alpina Rhus caria
Arctostaphylos ova-ursi Rosa hemisphaerica
Arenaria baledrica Salvia cryptantha
Artemisa stelleriana Sedlum acre
Asarum coudatum Serastium tomentosum
Caluna vulgaris Scirpus tacustris
Campanula medium Thpha angustifolia
Cerastium tomentosum Thymus jankae
Convalloria mejalis Teucrium polium
Cornus sibirica Viburnum lantana
Cotoneaster dammerii Evonymus fortunei
Cistus kewensis Lavondula angustifoli
Erica alba Iberis sempervirens
Ephedra majör Potentilla fruticosa
Genista aubertii Hypericum calycinum
Kochia prostata Juniperus communis
Lycium barbarum Juniperus horizontalis
Nepeta mussini

5.2.5. Çiçekler ve Otsu Bitkiler

Çevre düzenlemesinde renk olarak ve birim alanda en fazla etki yaratan bitki türleridir. Çiçekler olmadan herhangi bir bahçe, park, spor tesisi düsünülemez. Kisilerde yasama sevincini uyandiran, hayata baglayan ve nese veren bitkiler çiçeklerdir. Çiçekler tek yillik ve çok yillik diye siniflandirilabilir. Tek yillik çiçekler yazlik ve kislik yetistirilmeleri nedeniyle de siniflandirilabilirler. Dis mekan bitkilerinin bu son bölümünü kapsayan bitkileri önem ve kullanim açisindan söyle siralayabiliriz.

Çizelge 6. Çiçekler ve Otsu Bitkiler

LATINCE ADI TÜRKÇE ADI
Achimines hybrid Gelin duvagi
Anemone apennia Manisa lalesi
Aubretia deltoidea
Alyssum saxatile
Arabis albida
Aquilegia sp Haseki küpesi
Aster varieties Saraypati
Ageratum hybrid Vapur dumani
Antirrhinum majus Aslan agzi
Bellis perennis Koyungözü
Begonia sp. Begonya
Celosia plumosa Horoz ibigi
Chrysanthemum sp Kasimpati
Calendula officinalis
Dianthus alpinus Karanfil
Dianthus barbatus Karanfil
Dianthus deltoides Karanfil
Dahlia dwarf hybrid Yildiz
Delphinium hybrid Yüksük otu
Eschscholzia californica Ingiliz kadifesi
Convollaria majalis Müge
Gazania hybrid
Gaillardia aristata
Hydrangea anomola Ortanca
Iris laevigata Süsen
Kniphofia hybrid Firça çiçegi
Lobelia tenuior
Mesembryanthemum ciriflorum Kazayagi
Nepeta sp.
Nymphaea stellata Nilüfer
Pelergonium sp. Sardunya
Phlox drummondii Alev
Primula vulgaris Çuha
Petunia sp. Petunya
Papaver rhoeasvarieties Tütün
Ronunculus aquatilis
Tagetes patula Kadife
Sedum acre Dam korugu
Senecio maritima Sinerya
Vinca sp. Menekse
Vinca rosea Rozet
Zinnia sp. Iran halisi

Paeonia ve Delphinium (Sakayik ve Yüksük otu)

Resim 4. Paeonia ve Delphinium (Sakayik ve Yüksük otu)

5.3. Dis Mekan Bitkilerinde Çogaltma Teknikleri

Fidanlik isletmeciliginin temel amacini olusturan bitki üretimi; bilgi, deneyim ve planlamayla birlestigi zaman isletmeler basarili olur.

Dis mekan süs bitkilerinin üretimi iki temel teknige dayanir.

1. Generatif (tohumla) çogaltma

2. Vejetatif çogaltma

5.3.1. Generatif (Tohumla) Çogaltma

Generatif (tohum) çogaltma yöntemiyle çok miktarda, ucuz ve kolay fidan üretimi saglanir. Bu çogaltma yönteminde ona temel olan tohum hakkinda bazi bilgileri dikkate almak gerekir. öncelikle hangi üretim tohum ile çogaltilacagina karar vermek gerekir. Daha sonra tohumlarin teminine çalisilir. Tohumlar bizzat anaçlardan toplanabildigi gibi, bu isin ticaretini yapan kuruluslardan da satin alinabilir.

Çizelge 7. önemli Dis Mekan Bitkilerinin Çiçeklenme, Tohum Alma ve Tohumlarin Dogal Saçilma Zamanlari

TÜRLER ÇIÇEK ZAMANI TOHUM ALMA TOHUM SAÇMA ZAMANI
AKÇAAGAÇLAR
Acer Campestra Nisan-Mayis Ekim Ocak
Acer Palmatum Nisan Agustos Kasim
Acer Platanoides Mart-Nisan Ekim Subat
Acer Pseuodoplatanus Nisan Eylül Ekim
Acer Rubrum Mart-Nisan Nisan Haziran
Acer Saccharinum Mart Nisan Haziran
AT KESTANESI
Aesculus hippocastonun Nisan-Mayis Eylül Ekim
KOKAR AGAÇ
Ailonthus altissine Haziran Eylül Kasim
KIZIL AGAÇ
Alnus cordata Subat-Nisan Eylül Ocak
Alnus Incana Mart-Mayis Eylül Aralik
KADIN TUZLUGU
Berberis thunbergi Mayis-Haziran Eylül Ekim-Kasim
Berberis vulgaris Mayis-Haziran Eylül Ekim-Kasim
HUS
Betula pubescens Nisan Agustos Aralik-Ocak
GÜRGEN
Corpinus petinus Mart Kasim Ilkbahar
ÇITLENBIK
Celtis occidentalis Mayis Ekim Aralik
ERGUVAN
Cercis siliquastrum Mayis Eylül Ekim
KIZILCIK
Cornus mas Subat-Mart Eylül Ekim-Kasim
DAG MUSMULASI
Cotoneaster franchettii Mayis Ekim Kasim-Aralik
ALIÇ
Crataegus monogyna Mayis Eylül Ekim
Crataegus oxycantha Mayis Eylül Ekim
KATIR TIRNAGI
Cytissus scoparius Mayis Eylül Kasim
IGDE
Eleagnus angustifolia Haziran Ekim Kasim
OKALIPTUS
Eucalyptus sp. Mayis Haziran Haziran
KAYIN
Fagus sp. Mayis Eylül Kasim
DISBUDAK
Fraxinus angustifolia Mayis Eylül Aralik
Fraxinus excelsior Nisan Agustos Ocak
ÇOBAN PÜSKÜLÜ
Ilex aquifolium Mayis Kasim Subat
SARI SALKIM
Laburnum anagyroides Mayis-Haziran Eylül Ekim
LALE AGACI
Liriodendron tulipifera Haziran Ekim Kasim
MAHONYA
Mahonia aquifolium Subat-Mayis Agustos Ekim
ÇINAR
Platanus orientalis Mayis Ekim Kasim
MESE
Quercus petraca Mayis Eylül Kasim
Quercus robur Mayis Eylül Kasim
YALANCI AKASYA
Robinia pseudoacacia Haziran Aralik Ocak Ocak
MÜRVER
Sambucus nigra Haziran Agustos Ekim
IHLAMUR
Tilia cordata Haziran Ekim Kasim

Tohumun hasadi sirasinda oldugu kadar bunu izleyen islemlerde tohumun canliligi bakimindan önem tasir. Çimlenme gücü en yüksek tohumlar bile hasat sonrasi yapilan hatali islemlerle çimlenme güçlerini tamamen kaybedebilirler.

Agaçlar çalilar ve diger süs bitkilerinin tohumlarini ekim mevsimine kadar veya gelecek yillarin ihtiyaci için kullanmak üzere daha uzun süre saglikli bir sekilde saglamak gerekir. Tohumlar ayiklanip temizlendikten sonra ekim zamanina kadar serin ve havadar yerlerde saklanirlar.

Agaç çali ve diger süs bitkileri türlerinde tohumlar saklama açisindan kisa ömürlü, orta ömürlü ve uzun ömürlü tohumlar diye 3 gruba ayrilabilirler. Tohumlari kisa ömürlü bitki türlerinde saklama birkaç hafta ile 1-2 yil arasinda degisir. Bu gruba giren baslica türler arasinda Kavak, Sögüt, Kara Agaç, Kayin, Göknar, Sedir,Mese, Bazi Akçaagaç türleri, Yalanci Servi, Manolya sayilabilir. Tohumlari orta ömürlü olan türerde tohumla 4-5 yil saklanabilir. Bunlar içinde çam ve ladin türleri en tipiklerini olusturur. Uzun ömürlü tohumlar daha uzun süre 10-20 yil kadar bozulmadan saklanabilirler. Bu gruba Akasya, Gülibrisim, Sarisalkim, Igde, Okaliptüs örnek olarak gösterilebilirler.

Tohumlar saklandiktan sonra ekim isleminden önce iyi çimlenmeleri için bazi uygulamalardan geçirirler. özellikle çimlenme engeli olan türlerde bu islemler önem kazanir. Bu islemler için en önemli yöntemler:

• Kabuk engeli için asitli islem yöntemi,

• Mekanik zedeleme yöntemi,

• Suda sisirme yöntemi,

• Katlama yöntemidir.

Tohumlar, ya soguk veya sicak seralar gibi kapali yerlerde ya da fidanliklarda açik alanlara ekilir. Fideler toprak yüzeyine çikinca kültürel islemler yapilir.yeterli büyüklüge ulasan fideler kaplara alinir.

5.3.2. Vejetatif Çogaltma

Bu çogaltma teknigi süs bitkileri üretiminde en yaygin kullanilan üretim teknigidir. Vejetatif çogaltma; kök sürgünü, yaprak, yumru, dal, rizom gibi vejetatif bitki kisimlarindan alinan parçalarla yapilan üretim seklidir. Bu çogaltma yönteminde baslica 4 temel metot bulunmaktadir. Bunlar:

1. Çelik ile çogaltma

2. Asi ile çogaltma

3. Daldirma ile çogaltma

4. Rizom, stolon, sogan gibi diger vejetatif çogaltmalardir. Yukarida sayilan vejetatif çogaltma metotlarindan en çok kullanilan çelik veya asi ile çogaltmadir.

5.3.2.1. Çelikle Çogaltma

Çelikle çogaltma teknigi üretilecek bitkiden alinan ve çelik adi verilen bir gövde, kök veya yaprak parçasi ile yeni bir bitki olusturma teknigidir. Bu yöntemle çogaltma çok çesitli igne yaprakli, yaprakli, herdem yesil ve yapragini döken süs bitkilerinde seralara sahip fidanliklarda yil boyu devam eder. özellikle herdem yesil ve yari yesil yaprakli türlerin hemen hemen hepsinde tohumla çogaltim zaman aldigi ve buna ragmen istenilen nitelikler genellikle saglanamadigi için bu türler çelikle çogaltilirlar

Çelikle çogaltma yöntemleri çok çesitlidir. Bunlar:

• Gövde Çelikleri

• Kök Çelikleri

•Yaprak Çelikleridir.

Süs bitkilerinde en çok gövde çelikleri ile üretim yöntemi kullanilmaktadir. Gövde çelikleri de yumusak (yesil) çelik, yari odunlasmis (odunsu) çelik ve sert (odun) çelikleri olmak üzere 3 grupta toplamaktadir. Odunsu bitkilerin henüz odunlasmamis olan taze ilkbahar sürgünlerinden hazirlanan yumusak çelikler bir çok süs bitkisinin çogaltiminda kullanilir. Yumusak (yesil) çelikler daha çabuk ve daha kolay köklenirler. Bu çelikler tepe tomurcugu tasiyan sürgünlerden tepe çeligi olarak alinir.

Yari odunlasmis (odunsu) çelikler yumusak çelikten bir ölçüde olgunlasmis ve kismen de sertleserek odunlasmaya yönelmis olmalari ile farklilik gösterir. Bu çelikler büyüme mevsiminin sonlarina dogru sürgünler kismen olgunlastiginda alinir, genellikle Agustos ayi ve Eylül baslari en uygun zamandir.

Sert (odun) çelikleri ise bir yasinda tamamen olgunlasmis ve odunlasmis sürgünlerden elde edilir. Sert çelik kullanimi daha çok kisin yapraklarini döken türlerle igne yapraklilarda kullanilir.

Çeliklerde köklenmenin hizli olmasi için çelikler köklenme yastiklarina dikilmeden önce köklenmeyi uyarici hormona batirilirlar Böylece köklenme daha kisa zamanda oldugu gibi köklü çelik sayisi da artar. Çelikler kök olusturmalari için perlit veya temiz disli kum bulunan yastiklara dikilir. Çeliklerin üzerine sisleme seklinde su püskürterek nemli kalmalari saglanir. Köklenen çelikler, küçük torbalara veya fincan saksilara aktarilarak gölgeli arastirma ortamlarina tasinirlar. Burada kültürel islemler uygulanan bitkiler daha sonra süs bitkisi fidani olarak büyütme yerlerine alinir ve yeterli gelisme ve form saglandiktan sonra satisa sunulurlar.

5.3.2.2 Asi Ile Çogaltma

Asi ile çogaltma teknigi çogaltilmasi istenilen bitkinin bir parçasini anaç olarak kullanacagimiz baska bir bitki ile kaynastirarak tek bir bitki olarak gelistirme teknigidir. Bitkinin toprak üstü kismini yani gövde ve dallari olusturacak kisma kalem veya göz denir. Bunlardan kalem üzerinde birkaç uyur göz bulunan dal parçasidir. Bu parçanin göz olarak alinmasi halinde tek bir gözden olusan bir parça söz konusudur. Yeni bitkinin kök kismini olusturacak olan asi kismina ise anaç denir. Asilama yöntemleri kalem asilari ve göz asilaridir. Türlere göre asilamada basari alanlari çok farklilik gösterir.

Gül asi parselinden bir görünüs

Resim 5. gül asi parselinden bir görünüs

Gülde Asilama

Resim 6. Gülde Asilama

a) Asi biçagi ile kalemden gözün çikarilmasi

b) Kalemden çikarilmis asi gözü

c) Anaç üzerinde asi biçagi ile T seklinde çizik açilmasi

d) Açilan T’ye gözün yukaridan asagiya dogru yerlestirilmesi

e) Anaca yerlestirilmis göz

f) Asi yerinin baglanmasi .

Üzerinde birkaç tomurcuk bulunan ve kalem adi verilen bir parçanin kullanilarak yapilan asi çesidine kalem asilari denir. Kalem asilari daha çok igne yaprakli bitkilerde degerli varyetelerin çogaltilmasinda kullanilir. Bir çok kalem asisi metodu vardir.

Üzerinde bir göz veya tomurcuk bulunan küçük bir kabuk parçasindan alinan bir kalem kullanilarak yapilan asilama yöntemine göz asisi denir. Bu yöntemle bir bireyden çok sayida göz alma olanagi vardir. Bu nedenle göz asisi metodu kiymetli bitkilerin ve güllerin üretilmesinde ekonomik ve amatör yetistiricilerinde kolaylikla uygulanabilecegi asi yöntemidir.

Göz asilari da sürgün göz asilari ve durgun göz asilari olmak üzere 2 çesittir. Sürgün göz asilarinda anaca yerlestirilen göz o yil içinde sürgün verir. Genelde Nisan- Mayis aylarinda yapilan asilardir. Durgun göz asilarinda ise gözler o yil uyur halde kalirlar ve ancak ertesi yil sürerler.

Haziran – Temmuz - Agustos ve Eylül aylarinda durgun göz asisi yapilir. Güllerde durgun göz asisinin yapim asamalari söyledir:

• Anaçta asi biçagiyla T seklinde çizik açilir ve kabuk hafifçe kaldirilir.

• Kalemden asi biçagi ile göz (Yaprak sapi ile birlikte) çikarilir.

• Çikarilan göz anaçta bulunan T seklindeki bölgeye yukaridan asagiya dogru itilerek yerlestirilir.

• Daha sonra asi yeri düzgün bir sekilde asi bagi ile baglanir.

Dogrudan torbaya dikilmis anacin asilanmis hali

Resim 7. Dogrudan torbaya dikilmis anacin asilanmis hali

Facebook'ta Yayınla>
Soru / Yorum Eklemek içinTıklayınız
..:: Sorular / Yorumlar ::..
Henüz yorum eklenmemiştir. Yorum Eklemek için Tıklayınız
Ne? nedir? Nasıldır? Nasıl yapılır? Ne zaman yapılır?
Copyright - Tarım Kütüphanesi - 2007