DIŞ MEKAN SÜS BİTKİLERİ YETİŞTİRİCİLİĞİ

Dış mekan süs bitkileri çevre düzenlenmesinde kullanılan süs bitkileridir. Bu bitkiler; kullanıldıkları alanı güzelleştirmekten başka sosyal, kültürel, insan ve çevre sağlığı ve turizm açısından çok büyük önem taşımaktadır.

5.1. Genel Durumu

Dış mekan süs bitkilerinin bir kısmı bazı bölgelerde çok iyi yetişirken, diğer bazı bölgelerde ise gelişemeyebilir. Bu nedenle üretim yapılacak uygun bitkileri seçmek gerekir. Bölgeye uymayan türleri üretmek boşa giden emek demektir.

Yetiştirilecek olan dış mekan bitki türlerinin seçiminde ihtiyaç en önemli unsurlardan biridir. Her bölgede çok sevilen ve kullanılan bitkiler yetiştirme tercihi olmalıdır. Arz talep durumuna göre bitki çeşidi ve miktarı belirlenmek zorundadır. Ülkemizde süs bitkileri üreticileri kendileri için önemli gördükleri bitkilere ve yetiştirme tekniklere ağırlık vererek daha başarılı olmaktadır.

5.2. Dış Mekan Süs Bitkilerinin Gruplandırılması

Çevre düzenlemesinde kullanılan dış mekan süs bitkileri çeşitli özelliklere göre gruplandırılmışlardır.

1. Ağaç ve ağaççıklar

a) İbreli ağaç ve ağaçcıklar

b) Yapraklı ağaç ve ağaçcıklar

2. Çalı formlular

3. Sarılıcı ve tırmanıcılar

4. Çim ve yer örtücü bitkiler

5. Çiçekler ve otsu bitkiler

5.2.1 Ağaç ve Ağaçcıklar

Ağaç ve ağaççıklar ikiye ayrılır:

1. İbreliler (iğne yapraklılar)

2. Yapraklılar

5.2.1. İbreliler

Bu grupta yer alan ağaç ve ağaççıklar genelde herdem yeşil ve iğne yapraklı formdadırlar.

İbreli ağaç ve ağaççıklar çevre düzenlemesinde en önemli bitkilerden biridir. Peyzaj mimarisinin temel ilkelerine uygun olarak yapılan düzenlemelerde estetik açıdan, form ve norm değerleri bakımından en önde gelen bitkilerdir.

Tüketim ve üretimleri göz önüne alınarak belli başlı ağaçları şöyle sıralayabiliriz.

 

Çizelge 1 : İbreli ağaç ve Ağaççıklar

 

LATİNCE ADI TÜRKÇE ADI FAMİLYASI
Abies concolor Göknar Pinaceae
Abies nordmanniana Doğu Karadeniz Göknarı Pinaceae
Araucaria araucana Falkland Çamı Araucariaceae
Cedrus atlantica Atlas Sediri Pinaceae
Cedrus deodara Himalaya Sediri Pinaceae
Cedrus libani Lübnan Sediri Pinaceae
Chamaecyparis lawsoniana Yalancı Servi Cupressaceae
Cryptomeria japonica Alev Ağacı Taxodiaceae
Cupressus arizonica Greene Arizona Servisi Cupressaceae
Cupressus sempervirens Mezarlık Servisi Cupressaceae
Juniperus communis Ardıç Cupressaceae
Juniperus horizontalis Yayılıcı Ardıç Cupressaceae
Juniperus sabina Sabin Ardıcı Cupressaceae
Picea abies Ladin Pinacea
Picea glauca Mavi Ladin Pinacea
Picea orientalis Doğu Ladin Pinacea
Picea pungens Ladin Pinacea
Pinus nigra Karaçam Pinacea
Pinus pinea Sahil Çamı Pinacea
Pinus sylvestris Sarı Çam Pinacea
Pseudotsuga menziesii Duglas Pinacea
Sequoria sempervirens Sekoya Taxodiaceae
Taxus baccata Porsuk Taxaceae
Thuja occidentalis Batı Mazısı Cupressaceae
Thuja oriantalis Doğu Mazısı Cupressaceae
Tsuqa heterophylla   Pinaceae
Tsuga canadensis   Pinaceae

5.2.2. Yapraklılar:

Yapraklı ağaç ve ağaççıklar bahçe ve park çevre düzenlemesinde, karayolları peyzajında, çeşitli çevre düzenlemelerinde, ibreliler gibi en önemli bitki türlerindendir. Gövde yapıları, yaprak şekilleri, renkleri, formları, değişik mevsimlerde oluşan çiçek, meyve ve yaprak renkleri ile istenilen renk cümbüşünü sağlayan bitkilerdir. İbrelilerle birlikte koruluk ve ormanlık alan oluşturmalarda kullanılmaları daha sağlıklıdır. Yapraklı ağaç ve ağaççıklar peyzaj planlamada ibreliler gibi temel taşlardan biridirler. Üretim ve tüketim açısından önemli bazı yapraklı ağaç ve ağaççıkları şöyle sıralayabiliriz. 

Çizelge 2: Yapraklı Ağaç ve Ağaççıklar

LATİNCE ADI TÜRKÇE ADI FAMİLYASI
Acer campestra Akçaağaç Aceracee
Acer japonicum Japon Akçaağacı Aceracee
Acer negundo Akçaağaç Aceracee
Acer palmatum Akçaağaç Aceracee
Acer pseudoplatanus Çınar Yapraklı Akçaağaç Aceracee
Acer saccharinum L. Şeker Akçaağacı Aceracee
Aesculus carnea At Kestanesi Hippocastanaceae
Aesculus hippocastanum At Kestanesi Hippocastanaceae
Albizia julibrissin Mimoza Leguminosae
Ailanthus altissima Kokarağaç Simaroubaceae
Alnus cordata Kızılağaç Betulaceae
Arbutus onedo Kozayemiş Ericaceae
Betula pendula Huş Betulaceae
Buxus sempervicens Şimşir Buxaceae
Carpinus japonica Gürgen Carpinaceae
Carpinus betulus Gürgen Carpinaceae
Castanea sativa Kestane Fagaceae
Catalpha bignonoides   Bignoniaceae
Celtis australis Çitlembik Ulmaceae
Cercis siliquastrum Erguvan Leguminosae
Cornus mas Kızılcık Cornaceae
Corylus colurna Fındık Corylaceae
Cotinus obovatus Bulut Ağacı Anacardiaceae
Crataegus monogyna Alıç Rosaceae
Eucalyptus gunnii Okaliptus Myrtceae
Faqus sylvatico Kayın Fagaceae
Fraxinus excelsiör Dişbudak Oleaceae
Gingko biloba Fosil Ağacı Gingbaceae
İlex aquifolium Çoban Püskülü Aquifoliaceae
Juglans regia Ceviz Juglaneceae
Koelreuteria paniculata Güvey Kandili Sapindaceae
Laburnum alpinum Sarı Salkım Leguminoseae
Liriodendron tulipifera Lale Ağacı Mgnoliaceae
Maclura pomifera Maklora Moraceae
Mognolia Grandiflora Manolya Magnoliaceae
Malus floribunda Süs Elması Rosaceae
Morus alba Ak Dut Moraceae
Morus nigra Karadut Moraceae
Platanus orientalis Çınar Platanaceae
Populus alba Ak Kavak Salicaceae
Populus nigra Karakavak Salicaceae
Populus canatensis Kanada Kavağı Salicaceae
Populus tremuloides Titrek Kavak Salicaceae
Prunus avium Süs Kirazı Rosaceae
Prunus cerasifera   Rosaceae
Prunus serrulata   Rosaceae
Pyrus communis Armut Rosaceae
Quercus alba Ak Meşe Fagaceae
Quercus cerris Türk Meşesi Fagaceae
Quecus ilex Herdem Yeşil Meşe Fagaceae
Robinia pseudoacacia Yalancı Akasya Leguminoseae
Rhus typhina Sumak Anacardiaceae
Salix alba Ak Söğüt Salicaceae
Salix babylonica Salkım Söğüt Salicaceae
Salix matsudana Kıvrım Söğüt Salicaceae
Sambucus nigra Mürver Caprifoliaceae
Sorbus unedo Üvez Rosaceae
Sophora japonica Zofora Leguminoseae
Tilin cordata Ihlamur Tiliaceae
Tila americana   Tiliaceae
Ulmus glabra Karaağaç Ulmaceae
Melia azedarach Tesbih  
Liquidamber orientalis Güllük

 

Resim 1. Betula pendula (Huş)

5.2.2. Çalı Formlular

Çalı formlu bitkiler çevre düzenlemesinde tamamlayıcı olarak rol alırlar. özellikle çevre düzenleme ölçeği küçüldükçe çalıların önemi artar. Küçük park ve bahçelerde, teras katlarında, bina boşluklarında üstün peyzaj etkileri nedeniyle kullanılırlar. Üretim ve tüketim açısından önemli çalıları şöyle sıralayabiliriz. 

Çizelge 3. Çalılar 

LATİNCE ADI TÜRKÇE ADI
Acer palmatum “Atropurpureum” Kırmızı Yapraklı Akça Ağaç
Amygdalis orientalis Badem
Aucuba japonica Japon Akübası
Berberis stenophylla Kadın Tuzluğu
Berberis thungbergii Kadın Tuzluğu
Berberis vulgaris Kadın Tuzluğu
Camellia japonica Kamelya
Casuarina angustifolia Demirağacı
Chaenomeles japonica Japon Ayvası
Citrus microcarpa Turunç
Cornus mas Kızılcık
Cotoneaster franchettii Muşmula
Cotoneaster horizontalis Yayılıcı Muşmula
Cycas revoluta Sikas
Eleagnus angustifolia İğde
Euonymus japonica Taflan
Fatsia japonica  
Forsythia intermedia Altınçanağı
Jasminum officinalis Yasemin
Lagerstromia indica Oya
Laurus nobilis Defne
Mahonia aquifolium  
Mimosa pudica Mimoza
Musa paradisiaca Muz
Myrtus communis Mersin
Nerium oleander Zakkum
Picea conica Konik Ladin
Picea excelsa “compact” Bodur Ladin
Pittosporum tobirana  
Phoenix canariensis  
Prycantha coccinea Ateş Dikeni
Punica granatum Süs Narı
Rhododendron simsii Orman Gülü
Ribes aureum  
Rosa sp. Gül
Sambucus nigra var. aurea Altuni Mürver
Skimnia japonica  
Spirea spp. Keçi Sakalı
Syringa vulgaris Leylak
Tamarix tetrandra Ilgın
Viburnum opulus Kartopu
Yucca gloriosa Avize

 5.2.3. Sarılıcı ve Tırmanıcılar:

Sarılıcı ve tırmanıcılar çevre düzenleme çalışmalarında tamamlayıcı rol üstlenirler. Balkon, kameriye, oturma grupları, ağaç altı düzenlemelerinde kullanılırlar. Ayrıca kamuflaj malzemesi olarak görüntüsü istenmeyen objelerin kapatılmasında kullanılır. önemli sarılıcı ve tırmanıcı bitkilerden bazıları şunlardır.

Resim 2. Bouganvillea glabra (Gelin duvağı) 

Çizelge 4. Sarılıcı ve Tırmanıcılar 

LATİNCE ADI TÜRKÇE ADI
Bouganvillea glabra var. Sanderiana Gelin Duvağı
Cissus antartica Asma
Clematis montana -
Hedera helix Orman Sarmaşığı
Bignonia venusta -
Ipomea purpurea Mavi Sarmaşık
Compsis radicans Acem Borusu
Lonicera caprifolium Hanımeli
Polygonum baldshuanicum Poligon Sarmaşığı
Parthenosis quingifolia Amerikan Sarmaşığı
Passiflora sp. Çarkıfelek
Thungbergia alata Turna Gagası
Rosa sp. Sarmaşık Gül
Wisteria sinensis Mor Salkım

 5.2.4 Çim ve Yer örtücü Bitkiler:

Park ve bahçelerde; toprak yüzeyini örten ve düz bir satıh elde etmede kullanılan, yürüyüş parkurları, spor tesisleri ve daha bir çok etkinliklerde yeşil halı örtüsü amaçlı çimler veya diğer yer örtücü bitkiler kullanılır. Çim yer örtücü bitkilerin en önemlisi ve vazgeçilmeyen ilk peyzaj elemanıdır. Çim alansız park, bahçe ve yeşil mekan düşünülemez. İnsanda en çok doğal ortam hissi uyandıran eleman çimdir.

Resim 3. Bakımlı bir çim saha

Çim Ekilmesi

Çim ekilmeden önce yabani otlarla mücadele yapılmalıdır. Alan bellendikten veya sürüldükten sonra yabancı maddeler alandan uzaklaştırılmalıdır. İlk tesviyeden önce toprağın besin durumuna göre ihtiyacı duyulan gübreler verilmelidir. İkinci tesviyeden sonra bölgelere göre en uygun çim tohumu karışımı mibzerle veya elle saçılarak ekilir. Bunun üzerine yanmış elenmiş ahır gübresi 2 cm olacak şekilde kapatılır. Bunun çim tohumunun rüzgarla uçmasını önlemek ve kuşlardan korumaktadır.

Bunundan sonra hafif bir silindirle üzeri batırılarak merdaneleme yapılır. Tohumun toprakla gübre arasında iyi bir teması sağlanır. İnce zerrecikler halinde sulama sistemiyle iyice sulanır. 20-25 gün sonra çim haline gelir.

Çok eğimli alanlarda atılan tohumlar su ve rüzgarlarla aşağı doğru taşınır. Bunu için şev 8-10 cm kalınlıkta samanla kapatılır. Kaplamadan önce samanlar hafif ıslatılıp m2’ye 300-700 g saman kullanılır İnce gözenekli tellerle samanın araziye tespiti sağlanır. Daha bu samanın üzerine m2’ye 60 - 80 g Suni gübre veya 100 - 200 g organik gübre verilir.

Çim tohumu nemli bölgelerde m2 ye 25-30 gr iken kurak bölgelerde 60-70 gr’a kadar çıkabilir. Kullanılan çim tohumu karışımları:

1. Lolium perenne

2. Festuca sp

3. Poa sp.

4. Agrostis sp.

5. Bermuda grass

6. Phleum pratense

7. Cynasurus cristatus’dır.

Çim Alanlarında Bakım İşleri

Sulama:

Ekimden sonra hemen sulama işi genellikle sabah erken ve akşam geç saatlerde olmak üzere günde 2 defa yapılmalıdır. Sık ve kısa aralıklarla biçilen çimlerin su ihtiyacı daha yüksektir. Ayrıca biçilen çim vegetatatif gelişme göstereceğinde su isteği fazlalaşır. Kurak periyotlarda suyun azalması çimin taze yeşil rengini kaybetmesine yol açar. Nisbi nemin değişmesi ise çimin karakteriyle, toprağın kimyevi yapısını da değiştirir. Çim köklerinin yayılma hızı 2-6 cm’dir.

Toprak tamamen kurumadan ve sertleşmeden sulanmalıdır. Ortalama çim alanların su istekleri m2’ye 5-10 lt’dir. Bu oran sulama yapıldığı zamana göre değişir. Gündüz yapılan sulamalarda ısı ile oluşacak transpirasyon nedeniyle su tüketimi artar. Sabahın erken ve akşamın geç saatlerinde sulamak esastır.

Biçme:

Çimi sık sık ve kısa biçimde yapılmak suretiyle kadife görünümlü sahalar elde edilir. Bununla çiçek ve tohuma kalkmaları önlenir ve vejetatif gelişmeleri daha kuvvetli olur. İlk biçim çim 15 cm boylanınca yapılır. İlk iki biçimden sonra çim biçme makinesi kullanmak faydalıdır. Yeni tesis edilen saha kurak havalarda nemli tutulmalı, çim boyu 6 cm’yi geçince merdanelenmeli ve tırpanla ilk biçim yapılmalıdır. İlk biçimden sonraki merdaneleme vejetatif gelişmeyi kuvvetlendirir. Erken İlkbaharda yapılacak İlk 2 biçim daha sonraki biçimlerden daha uzun olmalıdır. İdeal çim biçme uzunluğu 4-5 cm’dir. Soğuk ve sıcak dalgalarının ani olduğu zamanlarda biçim yapılmamalıdır. Ortalama 10-12 günde bir biçim şekli esastır. Dikkat edilecek önemli bir husus ta her biçimde aynı istikametin kullanılmasıdır. Buna uyulursa çim kökleri daha sağlıklı ve sağlam olur.

Gübreleme:

Tesis edilen çim sahalarına değişik organik ve inorganik gübreler toz veya eriyik halde verilir. Gübreleme sadece besin takviyesi bakımından değil toprak strüktürünün düzelmesinde de rol oynar. Verilecek gübrenin seçiminde mevcut toprağın yapısı ve çim alandan faydalanma şekli tesir eder. Çim sahalarında yılda iki defa 0,5 cm’yi geçememek üzere ince elenmiş komposto toprağı serpilir. Bu kompostun zararlı ot tohumundan arınmış olması gerekir. Kompost toprağı besince fakirse m3’üne 800 gr Süper fosfor 300 gr kalsiyum, 500 gr azotlu gübre karıştırılır.Asitliliği fazla ise m3 ne 1-3 kg CaCo3 karıştırılır. Kompost toprak Şubat-Mart aylarında yapılır Bunun için 100 m2’ye 0,3-0,5 m3 kompost gereklidir.

Çim sahalarda periyodik olarak suni gübre verilmesi vazgeçilmez bir ihtiyaçtır. Yılda en az iki defa uygulanması gerekir. En uygun zaman İlkbaharda kompost toprağa karıştırılarak verilmesidir. Mayıs-Ağustos ayları arasında 4-6 haftada bir yapılan azotlu gübreleme (100 m2’ye 1 kg amonyum sülfat) başarı sağlar.

Çim bitkilerine yapraklarının yaş olduğu zamanlarda inorganik gübre verilmemelidir. Çünkü yaş yaprak üzerine düşen gübre ayrışarak asit meydana getirir ve bitkiyi yakar. Bu bakımdan yapraklar kuru iken verilen inorganik gübre, gübrelemeden hemen sonra sulanmalıdır.

Kireçleme:

Kireç verilen topraklarda yabani otlar fazla gelişme gösterdiğinden solucan faaliyeti gözlenen yerde kirece ihtiyaç yoktur. Çimler genellikle orta asit ve az asitli topraklardan hoşlanırlar. Ancak fazla asit nedeniyle çimin zarar gördüğü topraklarda kireçleme yapılır. Asit fazlalığın belirtileri yosunlaşma, sazlar ve benzeri zararlı bitkilerin gelişmeye başlamasıdır. Bu durumlarda hektara 500-600 kg CaCo3 son ve İlkbaharda çim daha üzerine serilmelidir. Fazla asitliliğe rağmen çim bitkileri zarar görmüyorlarsa kireçleme yerine ha’a 250 kg kalkerli gübre verilmelidir. Çim sahalarda en erken kireçleme 3-4 senede bir yapılır.

Merdaneleme:

Çim alanlarının merdanelenmesi herşeyden önce geçirgen ve orta derece geçirgen topraklar içindir. Merdaneleme çimin vejetatif gelişmesini artırır. Fakat sık sık çiğnenen ve killi karakterli topraktaki bu işlem fayda yerine zarar getirir. 100 kg ağırlığındaki yeterlidir.

Yeni tesis edilmiş çim sahalarda ilk biçimden evvel ve sonra 50 kg’lık merdane yeterlidir. Bu işlemle yeni çim fidelerinin toprağa daha sıkı tespiti sağlanır. Spor sahalarında merdane ağırlığı 250 kg’a kadar çıkabilir.

Don ve nemli koşullarda merdaneleme yapılmaz. Fazla merdaneleme çim gövde aksamına zarar vereceğinde sıkça yapılmamalıdır.

Havalandırma:

Sık yapılı topraklarda çimin kökleri genellikle rahat gelişemezler Bu nedenle de gerekli su ve besin maddelerinden tam olarak yararlanamazlar . fazlaca çiğnenen spor ve oyun sahalarında da aynı durum gözükür. Bu amaçla kullanılabilecek tahta yada demir uçlu aletlerle hem sıkışık toprağın yer yer gevşemesi hem de havalandırılması sağlanır. Hava deliklerinin derinliği toprağın sıkışıklık derecesiyle ilgili olarak 5-12 cm arasında değişir. Fazla geçirgen kumu bol topraklarda bu işleme gerek yoktur.

Tırmıklama:

İlk ve Sonbaharda çim sahalarda kesilmiş çim, yosun yaprak v.b. gibi artıkların temizlenmesi gerekir. Tırmıklama yapılırken çim gövde ve köklerinin zarar görmemesi gerekir.

Yer örtücü bitkiler dikiminden önce büyüyünce alacaklı büyüklük ve boyutların bilinmesi gerekir. Bunun yanı sıra çeşitler için uygun yer seçimi yapılır. Küçük alanlarda, bina çevrelerinde kısa zamanda örtüye sahip olmak için daha sık dikim yapılır. Buna karşın geniş alanlarda daha seyrek dikim yapılır.

Yer örtücü bitkilerle çalışmanın amacı toprağı en uygun nemi tutabilecek hale getirmektir. Kumlu topraklarda çok az odunsu bitki iyi bir gelişme gösterebilir. Buna karşılık kötü drenajlı killi topraklarda yetişme açısından zorluk çekebilir.

Yer örtücü bitkilerin en önemli işlevlerinden biriside toprak erozyonunu önlemektir. Aslında tüm bitkiler bu görevi bir noktaya kadar yaparlar. Eğimli alanlarda eğim artıkça toprağı korumak zorlaşır. Düşük eğimlerde her cins bitki dikimi yapılabilmesine rağmen eğim arttıkça daha özel bitki seçimi yapılmalıdır. Bu seçilecek bitkiler büyük ve sağlıklı bitkiler olmalıdır. Belli başlı en önemli yer örtücü bitkiler şunlardır. 

Çizelge 5. Yer örtücü Bitkiler 

LATİNCE ADI
Achilea millefolium rosea Marrubium parsiflorum
Achiliea tomentosa Phlomus armeniaca
Akebia quinata Phragmites commino
Arabis alpina Rhus caria
Arctostaphylos ova-ursi Rosa hemisphaerica
Arenaria baledrica Salvia cryptantha
Artemisa stelleriana Sedlum acre
Asarum coudatum Serastium tomentosum
Caluna vulgaris Scirpus tacustris
Campanula medium Thpha angustifolia
Cerastium tomentosum Thymus jankae
Convalloria mejalis Teucrium polium
Cornus sibirica Viburnum lantana
Cotoneaster dammerii Evonymus fortunei
Cistus kewensis Lavondula angustifoli
Erica alba İberis sempervirens
Ephedra majör Potentilla fruticosa
Genista aubertii Hypericum calycinum
Kochia prostata Juniperus communis
Lycium barbarum Juniperus horizontalis
  Nepeta mussini

 5.2.5. Çiçekler ve Otsu Bitkiler

Çevre düzenlemesinde renk olarak ve birim alanda en fazla etki yaratan bitki türleridir. Çiçekler olmadan herhangi bir bahçe, park, spor tesisi düşünülemez. Kişilerde yaşama sevincini uyandıran, hayata bağlayan ve neşe veren bitkiler çiçeklerdir. Çiçekler tek yıllık ve çok yıllık diye sınıflandırılabilir. Tek yıllık çiçekler yazlık ve kışlık yetiştirilmeleri nedeniyle de sınıflandırılabilirler. Dış mekan bitkilerinin bu son bölümünü kapsayan bitkileri önem ve kullanım açısından şöyle sıralayabiliriz.

 Çizelge 6. Çiçekler ve Otsu Bitkiler 

LATİNCE ADI TÜRKÇE ADI
Achimines hybrid Gelin duvağı
Anemone apennia Manisa lalesi
Aubretia deltoidea  
Alyssum saxatile  
Arabis albida  
Aquilegia sp Haseki küpesi
Aster varieties Saraypatı
Ageratum hybrid Vapur dumanı
Antirrhinum majus Aslan ağzı
Bellis perennis Koyungözü
Begonia sp. Begonya
Celosia plumosa Horoz ibiği
Chrysanthemum sp Kasımpatı
Calendula officinalis  
Dianthus alpinus Karanfil
Dianthus barbatus Karanfil
Dianthus deltoides Karanfil
Dahlia dwarf hybrid Yıldız
Delphinium hybrid Yüksük otu
Eschscholzia californica İngiliz kadifesi
Convollaria majalis Müge
Gazania hybrid  
Gaillardia aristata  
Hydrangea anomola Ortanca
Iris laevigata Süsen
Kniphofia hybrid Fırça çiçeği
Lobelia tenuior  
Mesembryanthemum ciriflorum Kazayağı
Nepeta sp.  
Nymphaea stellata Nilüfer
Pelergonium sp. Sardunya
Phlox drummondii Alev
Primula vulgaris Çuha
Petunia sp. Petunya
Papaver rhoeasvarieties Tütün
Ronunculus aquatilis  
Tagetes patula Kadife
Sedum acre Dam koruğu
Senecio maritima Sinerya
Vinca sp. Menekşe
Vinca rosea Rozet
Zinnia sp. İran halısı

 

Resim 4. Paeonia ve Delphinium (Şakayık ve Yüksük otu)

5.3. Dış Mekan Bitkilerinde Çoğaltma Teknikleri

Fidanlık işletmeciliğinin temel amacını oluşturan bitki üretimi; bilgi, deneyim ve planlamayla birleştiği zaman işletmeler başarılı olur.

Dış mekan süs bitkilerinin üretimi iki temel tekniğe dayanır.

1. Generatif (tohumla) çoğaltma

2. Vejetatif çoğaltma

5.3.1. Generatif (Tohumla) Çoğaltma

Generatif (tohum) çoğaltma yöntemiyle çok miktarda, ucuz ve kolay fidan üretimi sağlanır. Bu çoğaltma yönteminde ona temel olan tohum hakkında bazı bilgileri dikkate almak gerekir. öncelikle hangi üretim tohum ile çoğaltılacağına karar vermek gerekir. Daha sonra tohumların teminine çalışılır. Tohumlar bizzat anaçlardan toplanabildiği gibi, bu işin ticaretini yapan kuruluşlardan da satın alınabilir.

 Çizelge 7. önemli Dış Mekan Bitkilerinin Çiçeklenme, Tohum Alma ve Tohumların Doğal Saçılma Zamanları

TÜRLER ÇİÇEK ZAMANI TOHUM ALMA TOHUM SAÇMA ZAMANI
AKÇAAĞAÇLAR  
Acer Campestra Nisan-Mayıs Ekim Ocak
Acer Palmatum Nisan Ağustos Kasım
Acer Platanoides Mart-Nisan Ekim Şubat
Acer Pseuodoplatanus Nisan Eylül Ekim
Acer Rubrum Mart-Nisan Nisan Haziran
Acer Saccharinum Mart Nisan Haziran
AT KESTANESİ  
Aesculus hippocastonun Nisan-Mayıs Eylül Ekim
KOKAR AĞAÇ  
Ailonthus altissine Haziran Eylül Kasım
KIZIL AĞAÇ  
Alnus cordata Şubat-Nisan Eylül Ocak
Alnus İncana Mart-Mayıs Eylül Aralık
KADIN TUZLUĞU  
Berberis thunbergi Mayıs-Haziran Eylül Ekim-Kasım
Berberis vulgaris Mayıs-Haziran Eylül Ekim-Kasım
HUŞ  
Betula pubescens Nisan Ağustos Aralık-Ocak
GÜRGEN  
Corpinus petinus Mart Kasım İlkbahar
ÇİTLENBİK  
Celtis occidentalis Mayıs Ekim Aralık
ERGUVAN  
Cercis siliquastrum Mayıs Eylül Ekim
KIZILCIK  
Cornus mas Şubat-Mart Eylül Ekim-Kasım
DAĞ MUŞMULASI  
Cotoneaster franchettii Mayıs Ekim Kasım-Aralık
ALIÇ  
Crataegus monogyna Mayıs Eylül Ekim
Crataegus oxycantha Mayıs Eylül Ekim
KATIR TIRNAĞI  
Cytissus scoparius Mayıs Eylül Kasım
İĞDE  
Eleagnus angustifolia Haziran Ekim Kasım
OKALİPTUS  
Eucalyptus sp. Mayıs Haziran Haziran
KAYIN  
Fagus sp. Mayıs Eylül Kasım
DİŞBUDAK  
Fraxinus angustifolia Mayıs Eylül Aralık
Fraxinus excelsior Nisan Ağustos Ocak
ÇOBAN PÜSKÜLÜ  
Ilex aquifolium Mayıs Kasım Şubat
SARI SALKIM  
Laburnum anagyroides Mayıs-Haziran Eylül Ekim
LALE AĞACI  
Liriodendron tulipifera Haziran Ekim Kasım
MAHONYA  
Mahonia aquifolium Şubat-Mayıs Ağustos Ekim
ÇINAR  
Platanus orientalis Mayıs Ekim Kasım
MEŞE  
Quercus petraca Mayıs Eylül Kasım
Quercus robur Mayıs Eylül Kasım
YALANCI AKASYA  
Robinia pseudoacacia Haziran Aralık Ocak Ocak
MÜRVER  
Sambucus nigra Haziran Ağustos Ekim
IHLAMUR  
Tilia cordata Haziran Ekim Kasım

Tohumun hasadı sırasında olduğu kadar bunu izleyen işlemlerde tohumun canlılığı bakımından önem taşır. Çimlenme gücü en yüksek tohumlar bile hasat sonrası yapılan hatalı işlemlerle çimlenme güçlerini tamamen kaybedebilirler.

Ağaçlar çalılar ve diğer süs bitkilerinin tohumlarını ekim mevsimine kadar veya gelecek yılların ihtiyacı için kullanmak üzere daha uzun süre sağlıklı bir şekilde sağlamak gerekir. Tohumlar ayıklanıp temizlendikten sonra ekim zamanına kadar serin ve havadar yerlerde saklanırlar.

Ağaç çalı ve diğer süs bitkileri türlerinde tohumlar saklama açısından kısa ömürlü, orta ömürlü ve uzun ömürlü tohumlar diye 3 gruba ayrılabilirler. Tohumları kısa ömürlü bitki türlerinde saklama birkaç hafta ile 1-2 yıl arasında değişir. Bu gruba giren başlıca türler arasında Kavak, Söğüt, Kara Ağaç, Kayın, Göknar, Sedir,Meşe, Bazı Akçaağaç türleri, Yalancı Servi, Manolya sayılabilir. Tohumları orta ömürlü olan türerde tohumla 4-5 yıl saklanabilir. Bunlar içinde çam ve ladin türleri en tipiklerini oluşturur. Uzun ömürlü tohumlar daha uzun süre 10-20 yıl kadar bozulmadan saklanabilirler. Bu gruba Akasya, Gülibrişim, Sarısalkım, İğde, Okaliptüs örnek olarak gösterilebilirler.

Tohumlar saklandıktan sonra ekim işleminden önce iyi çimlenmeleri için bazı uygulamalardan geçirirler. özellikle çimlenme engeli olan türlerde bu işlemler önem kazanır. Bu işlemler için en önemli yöntemler:

• Kabuk engeli için asitli işlem yöntemi,

• Mekanik zedeleme yöntemi,

• Suda şişirme yöntemi,

• Katlama yöntemidir.

Tohumlar, ya soğuk veya sıcak seralar gibi kapalı yerlerde ya da fidanlıklarda açık alanlara ekilir. Fideler toprak yüzeyine çıkınca kültürel işlemler yapılır.yeterli büyüklüğe ulaşan fideler kaplara alınır.

5.3.2. Vejetatif Çoğaltma

Bu çoğaltma tekniği süs bitkileri üretiminde en yaygın kullanılan üretim tekniğidir. Vejetatif çoğaltma; kök sürgünü, yaprak, yumru, dal, rizom gibi vejetatif bitki kısımlarından alınan parçalarla yapılan üretim şeklidir. Bu çoğaltma yönteminde başlıca 4 temel metot bulunmaktadır. Bunlar:

1. Çelik ile çoğaltma

2. Aşı ile çoğaltma

3. Daldırma ile çoğaltma

4. Rizom, stolon, soğan gibi diğer vejetatif çoğaltmalardır. Yukarıda sayılan vejetatif çoğaltma metotlarından en çok kullanılan çelik veya aşı ile çoğaltmadır.

5.3.2.1. Çelikle Çoğaltma

Çelikle çoğaltma tekniği üretilecek bitkiden alınan ve çelik adı verilen bir gövde, kök veya yaprak parçası ile yeni bir bitki oluşturma tekniğidir. Bu yöntemle çoğaltma çok çeşitli iğne yapraklı, yapraklı, herdem yeşil ve yaprağını döken süs bitkilerinde seralara sahip fidanlıklarda yıl boyu devam eder. özellikle herdem yeşil ve yarı yeşil yapraklı türlerin hemen hemen hepsinde tohumla çoğaltım zaman aldığı ve buna rağmen istenilen nitelikler genellikle sağlanamadığı için bu türler çelikle çoğaltılırlar

Çelikle çoğaltma yöntemleri çok çeşitlidir. Bunlar:

• Gövde Çelikleri

• Kök Çelikleri

•Yaprak Çelikleridir.

Süs bitkilerinde en çok gövde çelikleri ile üretim yöntemi kullanılmaktadır. Gövde çelikleri de yumuşak (yeşil) çelik, yarı odunlaşmış (odunsu) çelik ve sert (odun) çelikleri olmak üzere 3 grupta toplamaktadır. Odunsu bitkilerin henüz odunlaşmamış olan taze ilkbahar sürgünlerinden hazırlanan yumuşak çelikler bir çok süs bitkisinin çoğaltımında kullanılır. Yumuşak (yeşil) çelikler daha çabuk ve daha kolay köklenirler. Bu çelikler tepe tomurcuğu taşıyan sürgünlerden tepe çeliği olarak alınır.

Yarı odunlaşmış (odunsu) çelikler yumuşak çelikten bir ölçüde olgunlaşmış ve kısmen de sertleşerek odunlaşmaya yönelmiş olmaları ile farklılık gösterir. Bu çelikler büyüme mevsiminin sonlarına doğru sürgünler kısmen olgunlaştığında alınır, genellikle Ağustos ayı ve Eylül başları en uygun zamandır.

Sert (odun) çelikleri ise bir yaşında tamamen olgunlaşmış ve odunlaşmış sürgünlerden elde edilir. Sert çelik kullanımı daha çok kışın yapraklarını döken türlerle iğne yapraklılarda kullanılır.

Çeliklerde köklenmenin hızlı olması için çelikler köklenme yastıklarına dikilmeden önce köklenmeyi uyarıcı hormona batırılırlar Böylece köklenme daha kısa zamanda olduğu gibi köklü çelik sayısı da artar. Çelikler kök oluşturmaları için perlit veya temiz dişli kum bulunan yastıklara dikilir. Çeliklerin üzerine sisleme şeklinde su püskürterek nemli kalmaları sağlanır. Köklenen çelikler, küçük torbalara veya fincan saksılara aktarılarak gölgeli araştırma ortamlarına taşınırlar. Burada kültürel işlemler uygulanan bitkiler daha sonra süs bitkisi fidanı olarak büyütme yerlerine alınır ve yeterli gelişme ve form sağlandıktan sonra satışa sunulurlar.

5.3.2.2 Aşı İle Çoğaltma

Aşı ile çoğaltma tekniği çoğaltılması istenilen bitkinin bir parçasını anaç olarak kullanacağımız başka bir bitki ile kaynaştırarak tek bir bitki olarak geliştirme tekniğidir. Bitkinin toprak üstü kısmını yani gövde ve dalları oluşturacak kısma kalem veya göz denir. Bunlardan kalem üzerinde birkaç uyur göz bulunan dal parçasıdır. Bu parçanın göz olarak alınması halinde tek bir gözden oluşan bir parça söz konusudur. Yeni bitkinin kök kısmını oluşturacak olan aşı kısmına ise anaç denir. Aşılama yöntemleri kalem aşıları ve göz aşılarıdır. Türlere göre aşılamada başarı alanları çok farklılık gösterir.

Resim 5. gül aşı parselinden bir görünüş

Resim 6. Gülde Aşılama

a) Aşı bıçağı ile kalemden gözün çıkarılması

b) Kalemden çıkarılmış aşı gözü

c) Anaç üzerinde aşı bıçağı ile T şeklinde çizik açılması

d) Açılan T’ye gözün yukarıdan aşağıya doğru yerleştirilmesi

e) Anaca yerleştirilmiş göz

f) Aşı yerinin bağlanması .

Üzerinde birkaç tomurcuk bulunan ve kalem adı verilen bir parçanın kullanılarak yapılan aşı çeşidine kalem aşıları denir. Kalem aşıları daha çok iğne yapraklı bitkilerde değerli varyetelerin çoğaltılmasında kullanılır. Bir çok kalem aşısı metodu vardır.

Üzerinde bir göz veya tomurcuk bulunan küçük bir kabuk parçasından alınan bir kalem kullanılarak yapılan aşılama yöntemine göz aşısı denir. Bu yöntemle bir bireyden çok sayıda göz alma olanağı vardır. Bu nedenle göz aşısı metodu kıymetli bitkilerin ve güllerin üretilmesinde ekonomik ve amatör yetiştiricilerinde kolaylıkla uygulanabileceği aşı yöntemidir.

Göz aşıları da sürgün göz aşıları ve durgun göz aşıları olmak üzere 2 çeşittir. Sürgün göz aşılarında anaca yerleştirilen göz o yıl içinde sürgün verir. Genelde Nisan- Mayıs aylarında yapılan aşılardır. Durgun göz aşılarında ise gözler o yıl uyur halde kalırlar ve ancak ertesi yıl sürerler.

Haziran – Temmuz - Ağustos ve Eylül aylarında durgun göz aşısı yapılır. Güllerde durgun göz aşısının yapım aşamaları şöyledir:

• Anaçta aşı bıçağıyla T şeklinde çizik açılır ve kabuk hafifçe kaldırılır.

• Kalemden aşı bıçağı ile göz (Yaprak sapı ile birlikte) çıkarılır.

• Çıkarılan göz anaçta bulunan T şeklindeki bölgeye yukarıdan aşağıya doğru itilerek yerleştirilir.

• Daha sonra aşı yeri düzgün bir şekilde aşı bağı ile bağlanır.

Resim 7. Doğrudan torbaya dikilmiş anacın aşılanmış hali

Bu haber 29882 defa okunmuştur.

Sitemize reklam vermek için mail atınız.

Soru / Yorum Eklemek için Tıklayınız

..:: Sorular / Yorumlar ::..

Henüz yorum eklenmemiştir. Yorum Eklemek için Tıklayınız
-Tarım Kütüphanesi - 2007