BUGDAY YETISTIRICILIGI

Bugday

1. TANIMI VE öNEMI

Bugday, tek yillik bir bitki olup, her türlü iklim ve toprak kosullarinda yetisebilecek çok sayida çok sayida çesitlere sahip olmasi nedeniyle, dünyanin hemen her tarafinda yetistirilmektedir. Bugday gerek dünyada; gerekse ülkemizde en fazla üretilen tarim ürünüdür.

2. IKLIM VE TOPRAK ISTEGI

2.1 Iklim Istegi

Bugday genellikle ilik ve serin iklim sartlarinda yetisir. Bugday, gelismenin ilk devrelerinde (çimlenme, kardeslenme) yüksek sicakliktan hoslanmaz. Sicaklik 5-10 ºC; nisbi nem %60'in üstünde olursa bitki normal gelismesine devam eder. Vegatatif gelisenin ileri devresinde (sapa kalkma) fazla sicaklik istemez.10-15 ºC'lik sicaklik, %66 nisbi nem ve az isik, iyi bir gelisme için uygundur. Bugday yillik yagisi 350-1150 mm olan iklim bölgelerinde yetisebilmektedir. Kaliteli ve bol ürün yillik yagisi 500-600 mm olan yerlerde veya toprakta bu nemi saglayacak sulamalarda alinabilmektedir.

2.2 Toprak Istegi

Bugday derin, killi, tinli-killi olan ve yeterli organik maddesi olan fosfor ve kireci bulunan, kumlu tinli topraklar en iyi bugday topraklaridir. Toprakta organik madde arttikça, bugdayin verimi de artar. Besin maddesi yönünden fakir topraklarda kaplica çesitleri, orta sartlarda ekmeklik çesitleri, en iyi sartlarda da makarnalik çesitleri ekmek daha uygundur.

3.YETISTIRME TEKNIGI

3.1 Ekim Nöbeti

Bölgemizde kuru ve sulu kosullarda bugday çesitli kültür bitkileri ile münavebeye girmektedir.

Kuru kosullarda

•          Bugday-Nadas-Bugday

•          Bugday-Mercimek-Bugday

•          Bugday-Mercimek-Arpa

Sulu kosullarda

•          Bugday-Ikinci ürün-Pamuk

•          Bugday-Ikinci ürün-Sebze

•          Bugday-Ikinci ürün-Yem bitkileri

•          Bugday-Ikinci ürün-Pamuk-Arpa-Ikinci ürün

•          Bugday-Ikinci ürün-Mercimek-Ikinci ürün

(Ikinci ürün: Yerfistigi, Misir, Susam, Ayçiçegi vs.)

3.2 Çesit

Bugday türleri genellikle kaplica gurubu, makarnalik bugdaylar gurubu, ekmeklik bugdaylar gurubu olmak üzere 3 guruba ayrilir. Kaplica gurubu altinda yetistirilen bugdaylar daha çok hayvan yemi, kismen de bulgur olarak kullanilir. Arastirma sonuçlarina göre ekimi önerilen çesitler:

Sulu kosullarda ekmeklik çesitlerden Marmara-86, Shom-IV, Kop, Seri 82, Shom II ve Orso; makarnalik çesitlerden Shom I, Gediz-75, Korifla, Firat 93, Omrabia, Dicle-74, Balcali-85 ve Diyarbakir-81 önerilmektedir.

Kuru kosullarda ekmeklik çesitlerden Marmara-86, Shom-IV, Gönen, Çukurova-86, Kop; makarnalik çesitlerden Diyarbakir-81, Gediz-75, Dicle-74, Shom-I, Korifla, Balcali-85 önerilmektedir.

3.3 Toprak Hazirligi

3.3.1 Kuru kosullarda

Bölgemizde kuru kosullarda bugday-nadas veya bugday-mercimek ekim nöbeti uygulanmaktadir. Bu nedenle bugday-nadas sisteminde, bugday hasadini müteakip hiçbir toprak islemesi yapilmadan, ekim sahasi kisi geçirdikten sonra, erken ilkbaharda mart ayinin ikinci yarisindan itibaren toprak uygun tava geldiginde soklu pullukla sürüm yapilir. Daha sonra sonbaharda diskharrow + tirmik ve tapan çekilerek tohum yatagi hazirlanir. Bugday-Mercimek hasatindan sonra toprak gölge tavinda iken derim sürüm yapilir. Daha sonra sonbaharda diskharrow + tirmik ve tapan çekilerek tohum yatagi hazirlanmis olur.

3.3.2 Sulu Kosullarda

Sulanan sahalarda bugday genellikle çapa bitkileri ile münavebeye girmektedir. Bu nedenle sonbaharda ön bitki hasatindan sonra, bitki kalintilari temizlenmeli veya uygun alet ekipmanla parçalanmali, bundan sonra döner kulakli pullukla derin sürüm yapilip, topraga karistirilmalidir.

Daha sonra diskharrow ve tirmik çekilerek keseklerin topraga karistirilmalidir. Daha sonra diskharrow ve tirmik çekilerek keseklerin kirilmasi saglanir. Kesekler kirildiktan sonra flot çekilerek, tohum yatagi hazirlanir.

3.4 Ekim

Bugday ekimi bölgemizde genellikle 15 Ekim-15 Kasim tarihleri arasinda yapilmaktadir. Ekimde geç kalinmamalidir. Aksi halde kislik bugdaydan da, yazlik bugday gibi düsük verim elde edilmektedir. Onun için günlük ortalama isinin 5-8 ºC etrafinda seyrettigi devrede bugday ekimi yapilmalidir. Kislik bugdaylarin 5-8 cm derinlikte ekilmesi verimin artmasinda önemli etkendir. Ekime hazir vaziyetine getirilen tohum yatagina kuru kosullarda 15-17 kg/da, sulu kosullarda ise 13-15 kg/da üzerinden mibzerle ekim yapilmalidir. Ekimden önce tohum mutlaka civali ilaçlarla ilaçlanmalidir.

3.5 Gübreleme

Bugdayda dengeli bir gübreleme yapmak için gübre mutlaka toprak tahlilleri neticesine göre atilmalidir. Arastirmalar sonucunda; Bölgemizde bugdaya kuru kosullarda 6-8 kg/da N, 9 kg/da P2O5, sulu kosullarda ise 16 kg/da N, 13 kg/da P2O5 karsiligi azotlu ve fosforlu gübre verilmesi önerilmistir. Azotlu gübrenin ilk yarisi ve fosforlu gübrenin tamami ekimde, azotun ikinci yarisi ise kardeslenme baslangicinda uygulanmalidir. Azotlu gübre toprak yüzeyine, fosforlu gübre mibzerle banda verilmelidir.

3.6 Sulama

Bugday bitkisinin suya ihtiyaç duydugu veya en fazla su tükettigi dönemleri sapa kalkma, basaklanma ve süt olum dönemleridir. Sapa kalkma Mart sonu, basaklanma Nisan basi ve süt olumu ise Mayis basina rastlamaktadir. Bugday öncelikle basaklanma baslangici ve süt olumunda olmak üzere iki kez sulanmalidir. Ancak suyun pahali ve kit oldugu yer ve durumlarda, bir defa sulamaya olanak verile biliniyorsa sulama basaklanma baslangicinda yapilmalidir. Suyun bol oldugu ve kurak geçen mevsimlerde ise sapa kalkma, basaklanma ve süt olumunda olmak üzere 3 defa sulanmalidir. Eger bugday ekim mevsiminde çikis için toprakta yeterli nem yoksa ve mevsim itibariyle kurak geçiyorsa ekimde de sulama yapilmalidir. Sulamalar topragin 90 cm derinligi doyuracak sekilde yapilmalidir. Sulamalara ne zaman su verilecegi ise nem kontrol çubuklari ile kontrol edilebilir. Basit bir 08-10 luk demir "T" çubuk topraga bastirilinca 30-40 cm girebiliyorsa sulama yeterlidir. Bu kontrol suyunbulundugu yerde yapilmalidir.

3.7 Hastaliklari, Zararlari ve Mücadelesi

3.7.1. Bugday Hastaliklari ve Mücadelesi

Bölgemizde en çok rastlanan bugday hastaliklari; Sürme (kör), pas hastaliklari (sari pas, kahverengi pas, kara pas), rastik, kök ve bogaz çürüklügü'dür.

Sürme (kör): Hastalikli bitkiler saglamlardan daha kisa boyludur. Daneler yuvarlaga yakin bir sekil alir. Ezilince siyah bir toz kitlesi ile dolu olduklari görülür. Dayanikli çesit kullanarak, yazlik ekim yapilarak ve ekim öncesinde tohumlar ilaçlanarak mücadele yapilmaktadir.

Sari Pas (kinacik): Yapraklar üzerinde sari, dar, uzunca, birbirine paralel noktali çizgiler halinde sap ve basakta meydana gelirlerse de genellikle yaprak ve kavuzlarda görülür.

Kahverengi Pas: Sari pastan sonra görülür. Püstülleri kara pasinkinden koyu, kara pasinkinden daha açiktir. Püstüller dairevi yiginlar meydana getirir.

Kara Pas: En geç görülen pas türüdür. Püstüller rastgele dagilmislardir. Püstüllerin üzerindeki epidermisin yirtilmasi ile bariz olarak taninir.

Pas Hastaliklarinin Mücadelesi:

a.         Hastaliga dayanikli çesitler kullanmak

b.         Yabanci ot mücadesi yapmak

Ilaçli mücadele

Rastik: Hastalikli bugday, basak çikarir çikarmaz görülür. Hastaliga yakalanmis bitkiler saglamlardan daha kisa ve zayif olup, genellikle kardeslenmezler ve erken olgunlasirlar.

Bugdayin basaklari çiçek zamani siyah bir toz kitlesi hastalik etmeni fungusun sporlaridir. Bu sporlar rüzgarin etkisiyle etrafa dagilir ve daha sonra geride sadece basak ekseni kalir.

Mücadesi:

a.         Hastaliksiz tohum ekilmeli

b.         Hastaliga dayanikli çesitler kullanmak

c.         Tohum ilaçlamasi yapmak

Bugdayda kök ve bogaz çürüklügü: Daha ziyade bugdaygillere ariz olur. Kuru ziraat yapilan bölgelerde kislik bugdaygillerde daha çok görülür. Alkali topraklarda hastalik daha etkendir. En belirgin basaklanma dönemindedir. Bitki vaktinden erken sararir ve beyazlasir. Basak dane tutmaz veya daneler ciliz kalir. Bazen basak vermeyebilir. Sap, yaprak ve basakta hizli bir beyazlasma görülür. Mücadelesi:

•          Hastaliksiz tohum ekilmeli

•          Yeterli miktarda azotlu gübre atmak

•          Sürüm ve yaz nadasi hastaligi azaltir

•          Tohum ilaçlamasi

3.7.2 Bugday Zararlilari ve Mücadelesi

Süne: Toprak renginde, bazen siyah genis vücutlu, 11-12 mm uzunlukta 7-8 mm genislikte emici bir böcektir. Yapraklari ve daneyi emer.

Mücadelesi: Süne mücadelesi prensip itibariyle 1-3 yasli genç nimf döneminde ilaçlama suretiyle yapilmalidir.

Kimil: Süneye benzer, ancak vücudu süneye göre dar ve bas iridir. Vücudun üstü esmer, sari ve hafif açik beneklerle bezenmistir. 4 halkali bir hortumu vardir. Bugdayin yapraklarini ve daneyi emer. Mücadelesi: Kislamis erginlerde, nimf ve yeni nesil erginlerde olmak üzere iki dönemde ilaçlama mücadesi yapilmaktadir.

Ekin Bambulu: Ergini, esmer, kirmizi renkte, kanatlari açik kahverengi bas ve thorax esmer veya siyah elytralari kirmizi ortalama 10-15 mm uzunlugunda bir böcektir. Larvalari bugdayin köklerini yiyerek, erginleri ise hububatin süt olum döneminde basaklarda kapçik, kavuz ve daneleri kemirerek zararlari olmaktadirlar.

Mücadelesi: Ergin çikisi basladiktan bir hafta sonra m2 de ortalama 14-15 ergin bulunan tarlalarda baslanmali ve zarar sona erinceye kadar devam edilmelidir. Ilaçli mücadele günün serin saatinde erginler uçusa baslamadan önce yapilmalidir.

Ekin Güvesi: Ergin küçük bir kelebektir. Zarara sebep olan larvalar koyu sari renkli olup, boylari 10 mm kadardir. Larvalari yapragin içine girerek alt ve üst epidermis arasindaki parankim dokusunu yiyerek tahribat yaparak, bitkinin özümleme yapmasina mani olur.

Zarar gören bu kisim dondan zarar görmüs gibi sararir, sonra kurur.

Mücadelesi: Larvalar 6 mm ulastigi zaman ilaçli mücadelesi yapilmalidir.

Ekin Kurdu (Zabrus Sp): Pup olmaya yakin devrede larvalari 30-35 mm boyunda olup, beyazimsi renktedir. Basa yakin üst segmentleri koyu kestane, gögüs kismi ve ayaklari esmer renklidir. Ayaklar kazici yapidadir. Uç kisimlarinda tirnaklar yer alir. Erginlerde bas büyük olup, antenleri içindedir. Renkleri kirmizimsi esmerdir. Zararlinin boyu 14-16 mm'dir. Zabrus larvalari hububat yapraklarinin uçlarini yuvalarina çekerek, bilahare toprak yüzünde yumak seklinde bir bakiye teskil eden yaprak sinirleri kalincaya kadar yemelerine devam ederler. Bir kökten çikan yapraklari bitirdikten sonra digerlerine geçerler.

Mücadelesi:

a.         Kültürel tedbirler (münavebe),

b.         Mihaniki mücadele (Larvalarin ilk göründügü devrede topragin bastirilmasi),

c.         Kimyasal mücadele (Tohum ve satih ilaçlamasi) seklinde olmalidir.

Yabanci Otlar: Bugdayda yabanci ot mücadelesi önemlidir. Yabanci ot mücadelesi yapilmayan alanlarda veriminde % 30'a varan azalmalar tespit edilmistir.

Bugday ekili sahalarda görülen önemli yabanci otlar: Yabani hardal, sari ot, yabani tere, köygöçüren, yabani figler, pelemir, balli baba, yabani gonca, tilki kuyrugu, sütlegen, peygamber çiçegi, yabani yulaf vb.

Mücadelesi: Yabanci otlar 3-5 yaprakli olduklari devrede ilaçli mücadele yapilmalidir. Bugdayda ise kardeslenme ile sapa kalkma devreleri arasi en uygun ilaçlama zamanidir. Münavebe ise yabanci ot kontrolü için en önemli kültürel tedbiridir.

3.8 Hasat, Harman ve Depolanmasi

Bugday, biçerdöger, tirpan ve orakla hasat edilebilir. Hasat zamaninin seçiminde dane dökme, hasat edilecek üründe su orani ve makinalarin çalisabilme durumu gözönüne alinmalidir. Hasat orak ve tirpanla yapilacaksa sari olum devresi uygundur. Biçerdögerle yapildiginda biraz daha geç olarak yapilamalidir. Biçerdögerle yapilan hasatta dane su orani %13-15 arasinda olmalidir. Hasat erken yapildiginda saplar henüz nemli oldugundan makinanin çalismasi ve danelerin kavuzlardan ayrilmasi güçlesir. Süt olumunda hasat edilen danalerde 1000 dane agirligi düser ve danelerde çaliklasma görülür. Geç hasatta ise, özellikle dane dökülmesi fazla olur ve dolayisiyla ürün miktari düser. Makarnalik bugdaylar geciktirildiginde dane parlakligini kaybeder. Tirpan veya orakla biçilen bugdaylarda harman, harman makinasi (batöz) veya dövenle yapilir.

Bugday tohumunu yabanci ot tohumlarindan, tas veya topraktan arindirmak için selektörden geçirilmelidir. Bu islem esnasinda tohumluk olarak ayrilanlarinda ilaçlanmasi saglanmis olmaktadir.

Bugdayin depolanmasi (saklanmasi) : Ambar olarak kullanilacak bina rutubet almayan kuru, havadar ve aydinlik bir yer olmalidir. Bir ton ürün için en az 1.5 m2 alan hesap edilmelidir. Saklama yerine getirilen bugdayin su oraninin %12-14'ün altinda bulunmasi gerekir. Depo için en iyi isi derecesi +4 ºC dir. Ambara koyulacak bugdayin içerisinde yabanci tohum bulunmamasi gerekir, çünkü bunlarin verecegi yaslik hububatin kizismasina neden olur.

4. VERIM VE MALIYET

4.1 Verim

Bölgemizde kuru kosullarda bugday verimini etkileyen en önemli faktör, yillik yagislar ve bunlarin bugdayin yetisme süresi içerisindeki dagilisidir. özellikle Mart ve Nisan aylarindaki yagislar o yilki bugday verimini müspet veya menfi yönde etkilemektedir. Verim üzerinde etkili olan diger faktörler ise çesit, gübreleme, bakim, kültürel islemler vs. dir. Sulu kosullarda ise sulama zamani, adedi ve verilecek su miktari da verim üzerine etkilidir.

Facebook'ta Yayınla>
Soru / Yorum Eklemek içinTıklayınız
..:: Sorular / Yorumlar ::..
Yazan : halil
Yazılış Tarihi : 10.4.2017 17:54:20
  Tahsil ürünlerinin sonbaharda ekilme nedenleri baya yazi lazım ..
Cevap vermek için tıklayınız...
------------------------
Yazan : yunus tunca
Yazılış Tarihi : 17.12.2016 14:33:17
  Dekara 15-16 diye yazmissiniz bunu bilerekmi yoksa bi yerlersenmi okuyup yazdiniz bence iyice araştırınca yazın.Devlet bile resmi olarak sıfır tohumda dekara 22 kg atabilirsiniz diyor ve 22 kg üzerinden destek veriyor.Biz ise yılda 400-500 dekar yer ekiyoruz buğday 24-26 aralığında ekiyoruz.. Bence bu yazınızı düzeltim.Uşakta yim yarında allah nasip ederse 30 dekar arpa ekicem 17.12.2016.
Cevap vermek için tıklayınız...
------------------------
Yazan : Haci murat
Yazılış Tarihi : 16.9.2016 23:50:58
  Bugdayla ilgili soyledikleriniz yanlis neye dayanarak donume 15 17 kg tohum atin diyosunuz yillardir ekeriz donume 26 kg atiyoruz o bile bazen seyrek oluyor bence duzeltin o kismini bide hangi bolge burasi siz nerdesiniz ekim zamanini kasim 15 kadar ekilmeli diyosunuz kasimda ekinmi ekilir ekimin 15 den sonra soguktan disari cikamassiniz bu arada çorum bizim bolgemiz sungurlu ilcesi
Cevap vermek için tıklayınız...
------------------------
Yazan : emirhan
Yazılış Tarihi : 4.8.2016 01:10:59
  bugday kaç ayda yetişir
Cevap vermek için tıklayınız...
------------------------
Yazan : Ali
Yazılış Tarihi : 11.6.2016 21:54:27
  İç Anadolu nin dağlık bölgelerine hangi cins buğday onerirsiniz

Cevap vermek için tıklayınız...
------------------------

Soru veya Yorum Eklemek için tıklayınız



Bu konuyla ilgili tüm soru ve yorumları Görmek için Tıklayınız.



Ne? nedir? Nasıldır? Nasıl yapılır? Ne zaman yapılır?
Copyright - Tarım Kütüphanesi - 2007